کد خبر: 193661

آیت الله مصباح یزدی؛ استادی مهربان مانند پدر

محمد تقی مصباح یزدی در سال ۱۳۱۳ هجری شمسی در یزد به دنیا آمد. وی تحصیلات مقدماتی حوزوی را در همین شهر به پایان رساند و برای تحصیلات تکمیلی به نجف رفت. از سال ۱۳۳۱ تا سال ۱۳۳۹ در دروس امام خمینی (ره) شرکت و در همین زمان، در درس تفسیر قرآن، شفای ابن سینا و اسفار ملاصدرا از شاگرد علامه طباطبایی بود.
به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

مرحوم آیت الله محمدتقی مصباح یزدی، ۱۱ بهمن ماه ۱۳۱۳ در خانواده‌ای متدین و مذهبی در شهر یزد به دنیا آمد. زندگی پدر و مادر استاد در منزل میراثیِ مادری شأن با سختی بسیار می‌گذشت. مادر با کمک خاله‌ها، در خانه جوراب می‌بافت تا پدر برای گذران زندگی جوراب‌ها را در مغازه بفروشد. این شغل بسیار کم درآمدی بود به طوری که پدر می‌بایست هر از چندی مبلغی قرض می‌کرد تا به کارش سامان دوباره دهد. با وجود همه سختی‌ها این خانواده مذهبی و شیفته اهل بیت (ع) در دوران خفقان حکومت رضاشاه، که برپا کردن مراسم عزاداری مطلقاً ممنوع بود، شب‌های محرم در زیرزمین منزل، مجلس توسل و عزاداری برقرار می‌کردند.

محمدتقی برای کسب دانش و معرفت بیشتر راهی دبستان گردید. او چنان مشتاق دانستن بود که همه ساله در امتحانات پایانی، شاگرد ممتاز مدرسه شناخته می‌شد و همین امر موجب محبوبیت او نزد مدیر و معلمان مدرسه گشته بود. اما محمدتقی آرزویی دیگر داشت. او تنها به تحصیل علوم دینی و کسب معارف الهی می‌اندیشید، و بر همین اساس بود که در انشای کلاس چهارم نوشت می‌خواهد به نجف برود و درس دینی بخواند. این انشا آموزگار و هم شاگردی‌های محمدتقی را شگفت زده کرد.

آغاز طلبگی

محمدتقی نوجوان در سال ۱۳۲۵ وارد حوزه علمیه یزد شد. او در یکی از حجره‌های مدرسه شفیعیه واقع در میدان خان ساکن شد و بی اعتنا به وضع نابسامان حوزه، و مخروبه بودن مدارس و حجره‌ها، و نیز فقدان استاد و برنامه درسی منظم، چنان به درس و بحث و مطالعه اهتمام ورزید که در مدت چهار سال، تمام مقدمات و سطوح متوسطه را تا رسائل و مکاسب، با تحقیق و جدیت فوق‌العاده‌ای به پایان برد حال آنکه گذراندن این مدارج، به طور معمول حدود هشت سال زمان می‌طلبید.

تلمذ از محضر بزرگان حوزه

علامه مصباح یزدی درجات علمی خود را مرهون‌ عنایات‌ و زحمات‌ استادان خود می‌داند و نقش‌ مرحوم‌ «حاج‌ شیخ‌ محمدعلی نحوی» در حوزه‌ یزد را که‌ وقت‌ بسیاری برای تدریس‌ خصوصی به‌ ایشان‌ و سپس‌ مباحثه‌ با شاگردان خود صرف‌ می‌کرد، در پیشرفت‌ خود بسزا می‌داند.

علامه مصباح، ادبیات‌ عرب‌ و بخش‌ چشم‌گیری از سطوح‌ را نزد مرحوم‌ نحوی آموخت‌ و «شرح‌ نظام‌» را نزد «شیخ‌ عبدالحسین‌ عجمین‌» فرا گرفت‌. مقداری از «شرح‌ لمعه‌» و «رسائل‌» را از مرحوم‌ حاج‌ سید علیرضا مدرّسی فرا گرفت‌. همچنین‌ استاد، بخشی از «قوانین‌ الاصول‌» را نزد «حاج‌ میرزا محمد انواری» آموخت‌.

پس‌ از حضور در قم‌ نیز، به‌ درس‌ «مکاسب‌» مرحوم‌ حاج‌ آقا مرتضی حائری رفت‌ همچنین‌ جلد دوم‌ کفایه‌ را نیز نزد ایشان‌ خواند جلد اول‌ «کفایة‌ الاصول‌» را نزد «شیخ‌ عبدالجواد جبل‌ عاملی‌» آموخت‌. برای فراگیری درس‌ خارج‌ اصول‌، به‌ درس‌ امام‌ خمینی(ره‌) می‌رفت‌ و در درس‌ خارج‌ فقه‌ آیت‌ الله بروجردی حاضر می‌شد. ایشان‌ ویژگی علمی بارز امام‌ (ره‌) را دقت‌ نظر و آزادی اندیشه‌ می‌دانست‌ که‌ در درس‌های استادان‌ دیگر، کمتر یافت‌ می‌شد.

آشنایی با علامه طباطبایی و انس با صاحب تفسیر المیزان

آشنایی با «علامه‌ سید محمدحسین‌ طباطبایی» بارقه‌ای آسمانی بود که‌ جان‌ استاد را شعله‌ور ساخت‌ و در درس‌ تفسیر و فلسفه ایشان‌ با جدیّت‌ تمام‌ شرکت‌ می‌جست‌ و پرسش‌های خود را در پایان‌ درس‌، در راهی که‌ به‌ منزل‌ علامه‌ ختم‌ می‌شد، می‌پرسید تا اینکه‌ سرانجام‌ پرسش‌های موشکافانه او، توجّه‌ صاحب‌ تفسیر «المیزان‌» را به‌ خود جلب‌ کرد و او را انیس‌ خلوت‌ و جلوت‌ علامه‌ ساخت‌.

دیگر استاد ایشان‌، حضرت‌ «آیت الله بهجت‌» بود که‌ در آن‌ زمان‌ عالمی ناشناخته‌ بود و کمتر کسی را به‌ حضور می‌پذیرفت‌. در خواست‌ استاد و جمعی دیگر از طلاب‌ از آیة‌ الله بهجت‌، باعث‌ شد ایشان‌ درس‌ فقه‌ را آغاز کنند و این‌ فرصتی بود تا استاد و دیگر طلاب‌، از ویژگیهای اخلاقی ایشان‌ نیز بهره‌ برند. و این‌ بهره‌ بردن‌ برای استاد ۱۵ سال‌ به‌ طول‌ انجامید.

رفت‌ و آمدهای ایشان‌ به‌ مدرسه‌ حجتیه‌ باعث‌ شد که‌ با «دکتر باهنر»، «مرحوم هاشمی رفسنجانی» و «آیت‌الله خامنه‌ای» نیز دوستی‌ دامنه‌ داری پیدا کند که‌ زمینه‌ ساز مبارزات‌ ایشان‌ بر ضد رژیم‌ طاغوت‌ شد. همچنین‌ از دوستان‌ قدیمی ایشان‌، باید از «آیت‌الله دکتر بهشتی» نام‌ برد که‌ استاد مصباح‌، سالیان‌ متمادی با ایشان‌ به‌ مبارزه‌ بر ضد رژیم‌، تشکیل‌ گروه‌ تحقیق‌ پیرامون‌ مباحث‌ حکومت‌ اسلامی‌ و همکاری‌ در مدرسه‌ علمیه‌ حقانی‌ پرداخته‌اند.

فعالیت‌های علمی و فرهنگی

استاد مصباح‌، علوم‌ گوناگون‌ اسلامی‌ را در محضر استادان‌ حوزه‌ آموخته‌اند و به‌ مطالعه‌ و تدبّر فراوان‌ در آن‌ پرداخته‌اند. ایشان‌ در فقه‌ و اصول‌ با بهره‌ بردن‌ از محضر استادانی‌ چون‌ آیات‌ عظام‌ بروجردی‌، اراکی‌، امام‌ خمینی‌ و بهجت‌ در سن‌ بیست‌ و هفت‌ سالگی‌ به‌ درجه اجتهاد رسیدند. در علم‌ تفسیر نیز با بهره‌ از دیدگاهها و سفارشهای‌ خصوصی‌ علامه‌ طباطبایی‌ (ره‌)، توانستند روش‌ صحیح‌ تعمّق‌ و تفکّر در قرآن‌ را بیاموزند تا آنجا که‌ علامه‌ کار بازخوانی‌ «تفسیر المیزان‌» پیش‌ از چاپ‌ را به‌ او سپردند. استاد خود نیز ضمن‌ برگزاری‌ دروس‌ تفسیر موضوعی‌ قرآن‌، کتابهایی‌ در این‌ زمینه‌ نگاشته‌اند که‌ بدان‌ اشاره‌ خواهد شد.

آیت‌الله مصباح‌ یزدی‌، در فلسفه‌، «اسفار» و «شفا» را نزد علامه‌ (ره‌) فرا گرفتند و خود، سال‌ها به‌ تدریس‌ فلسفه‌ اسلامی و غرب‌ در حوزه‌های‌ علمیه‌ پرداختند؛ به‌ گونه‌ای‌ که‌ امروزه‌، یکی‌ از برجسته‌ترین‌ استادان‌ فلسفه‌ به‌ شمار می‌آیند و کتاب‌ «آموزش‌ فلسفه‌» ایشان‌، در مراکز مختلف‌ فرهنگی‌ تدریس‌ می‌شود.

ایشان‌ در بسیاری‌ از مسائل‌ فلسفه‌ ـ به‌ گفته‌ اهل‌ فن‌ ـ نوآوریهایی‌ نیز انجام‌ داده‌اند و شاگردان‌ بسیاری‌ را تربیت‌ نموده‌اند. استاد ضمن‌ تحصیل‌ دروس‌ حوزه‌ در کلاسهای‌ فیزیک‌، شیمی‌ و... شرکت‌ نموده‌، زبانهای‌ خارجی‌ فرانسه‌ و انگلیسی‌ را نیز تا حدّی‌ آموخته‌اند.

تدریس‌ علوم مختلف در حوزه

ایشان‌ تدریس‌ منظم‌ خود را، در مدرسه‌ علمیه‌ حقانی‌ آغاز کرد. در آغاز به‌ تدریس‌ مباحث‌ قرآنی‌، تفسیر و مباحث‌ اخلاقی‌ و تربیتی‌ پرداخت‌ از جمله‌، کتاب‌ «فلسفتنا» نوشته‌ «شهید سید محمدباقر صدر» را برای‌ اولین‌ بار در حوزه‌ تدریس‌ کرد. در مؤسسه‌ «در راه‌ حق‌» نیز به‌ تدریس‌ «فلسفتنا»، «اقتصادنا» نوشته‌ شهید صدر، و «نهایة‌ الحکمه‌»، نوشته‌ علامه‌ طباطبایی‌ مشغول‌ بود.

درس‌ «اسفار اربعه‌» و «شفا» نیز از دروسی‌ بود که‌ استاد، به‌ علاقه‌مندان‌ به‌ فلسفه‌، می‌آموخت‌. هم‌ اکنون‌ نیز ایشان‌ به‌ تدریس‌ و تربیت‌ طلاب‌ فرهیخته‌ می‌پردازد.

از شاگردان‌ معروف‌ درس‌ ایشان‌ می‌توان‌ «استاد غلامرضا فیاضی‌»، «استاد محمود رجبی‌»، «دکتر مرتضی‌ آقا تهرانی‌»، «دکتر عباسعلی‌ شاملی‌»، «دکتر احمد رهنمایی‌» و «استاد محسن‌ غرویان‌» و بسیاری‌ دیگر را نام‌ برد.

تألیفات‌ و آثار

استاد مصباح‌ یزدی‌، تا کنون‌ کتب‌ فراوانی‌ در زمینه‌های‌ گوناگون‌ اسلامی‌، نگاشته‌ است‌ که‌ بخشی‌ از آنها مربوط‌ به‌ پیش‌ از انقلاب‌ و برخی‌ مربوط‌ به‌ بعد از انقلاب‌ می‌باشد. نظر به‌ گستردگی‌ و فراوانی‌ کتاب‌های‌ ایشان‌ به‌ چند کتاب‌ مهمّ ایشان‌ اشاره‌ می‌کنیم‌: خداشناسی‌، کیهان‌شناسی‌، انسان‌شناسی‌، راه‌ و راهنماشناسی‌، قرآن‌شناسی‌، اخلاق‌ در قرآن‌، جامعه‌ و تاریخ‌ از دیدگاه‌ قرآن‌، حقوق‌ و سیاست‌ در قرآن‌، آموزش‌ فلسفه‌، شرح‌ نهایة‌ الحکمه‌، شرح‌ جلد اول‌ اسفار الاربعه‌، شرح‌ جلد هشتم‌ اسفار الاربعه‌، دروس‌ فلسفه‌ اخلاق‌، خودشناسی‌ برای‌ خودسازی‌، بر درگاه‌ دوست‌، نقدی‌ فشرده‌ بر اصول‌ مارکسیسم‌، آموزش‌ عقاید، قرآن‌ در آیینه نهج‌ البلاغه‌، نگاهی‌ گذرا به‌ نظریه ولایت‌ فقیه‌ و ده‌ها کتاب‌ دیگر.

هم‌ اکنون‌ کتاب‌ها و آثار استاد در مراکز مختلف‌ فرهنگی‌ تدریس‌ می‌شود و بخشی‌ از آثار ایشان‌ نیز در حال‌ تدوین‌ و چاپ‌ است‌. ویژگی‌ بارز آثار ایشان‌، عمق‌، سادگی‌ و روانی‌، جذابیت‌ و به‌ روز بودن‌ آن‌ است‌ که‌ تحسین‌ بسیاری‌ از مردم‌ و استادان‌ را در پی‌ داشته‌ است‌.

شاگرد نزدیک امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی

حجت‌الاسلام سیدابوالحسن نواب از شاگردان و نزدیکان آیت‌الله مصباح یزدی درباره ویژگی‌های علمی مرحوم آیت‌الله مصباح یزدی گفت: آیت‌الله مصباح یزدی از شاگردان نزدیک امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی بود که در کار علمی با این عزیزان همکاری نزدیکی داشت. وی فعالیت‌های علمی را با مبارزه هم‌زمان پی‌گیری می‌کرد، یعنی در مدرسه حقانی همزمان با کار علمی، با بزرگان آن زمان در فعالیت‌های مبارزاتی هم فعال بود.

در حوزه علوم انسانی، اسلامی کسی به اندازه علامه مصباح کار نکرده است

وی ادامه داد: به واقع کسی را نداریم که علوم انسانی و اسلامی را به اندازه علامه مصباح کار کرده و صاحب نظر باشد. ایشان طی سال‌های ۵۸ تا ۶۰ هنگامی که دانشگاه تعطیل بود در موضوعاتی مانند فلسفه علوم اجتماعی، روانشناسی، حقوق و... با اساتید دانشگاه کار می‌کرد. فلسفه آیت‌الله مصباح بسیار عمیق، دقیق و خالص بود.

تشکر یک خانم از علامه بابت روشنگری درباره چریک‌های فدایی خلق

نواب با بیان اینکه آیت‌الله مصباح در مباحث خود جذب حداکثری داشت گفت: این عالم ربانی در مباحثات به قدری علمی و دقیق سخن می‌گفت که همه مستمعان جذبش می‌شدند، به یاد دارم در سال‌های ۶۲ و یا ۶۳ علامه در تلویزیون مباحثی را درباره چریک‌های فدایی خلق مطرح می‌کردند که برروی مردم بسیار اثر گذاشته بود. یک روز با ماشین در حال حرکت در مسیری بودیم و برای کاری توقف کردیم. یک خانم با حجاب معمولی به ما نزدیک شد و با برخوردی بسیار گرم از آیت‌الله مصباح بابت مباحث علمی و دقیقش که از تلویزیون پخش می‌شد، تشکر کرد. حتی وی رفت و یک پاکت شیرینی گرفت و به ما داد.

نظر علامه فضل‌الله درباره آیت‌الله مصباح یزدی

نواب با اشاره به خاطره‌ای از علامه محمدحسین فضل‌الله از علمای لبنان گفت: علامه فضل‌الله در یکی از دیدارها می‌گفت: من هروقت برای همایش یا کنفرانسی به ایران دعوت شوم، نگاه می‌کنم اگر آیت‌الله مصباح یزدی در آن سخنرانی کند دعوت را می‌پذیرم و به آن همایش می‌روم.

استادی مهربان مانند پدر

وی با اشاره به خصوصیات اخلاقی آیت‌الله مصباح یزدی گفت: این عالم ربانی بسیار مهربان، دلسوز و ساده‌زیست بود و برای حل مشکلات شاگردان وقت می‌گذاشت و اگر لازم بود مانند پدر برای آنها به خواستگاری می‌رفت. ایشان حدود ۱۵ سال در جلسات درس آیت‌الله بهجت شرکت کرد و آیت‌الله بهجت بسیار او را دوست داشت. در واقع آیت‌الله مصباح عصاره وجودی آیت‌الله بهجت بود.

فعالیت‌های سیاسی و مبارزه‌ با استبداد

استاد مصباح‌، در دورة‌ رژیم‌ ستمشاهی‌، مبارزات‌ گسترده‌ای‌ را بر ضد آن‌ رژیم‌ و عوامل‌ آن‌ انجام‌ داده‌اند که‌ بخش‌ شایان‌ توجهی از زندگی‌ ایشان‌ را در بر می‌گیرد. در ماجرای‌ «انجمن‌های‌ ایالتی‌ و ولایتی‌» و «نهضت‌ روحانیت‌» به‌ رهبری‌ امام‌ راحل‌ (ره‌) مشارکت‌ فعّالی داشتند.

ایشان‌ در ماجرای‌ دستگیری‌ و حبس‌ امام‌ خمینی‌ (ره‌) در زندان‌ قیطریه‌، نامه مفصلی‌ خدمت‌ ایشان‌ ارسال‌ داشتند که‌ در آن‌، ضمن‌ تأیید و تشویق‌ امام‌ (ره‌) برای‌ ادامه‌ نهضت‌ و گزارش‌ اوضاع‌ پس‌ از دستگیری‌ ایشان‌، آزادی‌ ایشان‌ از زندان‌ را پیش‌ بینی‌ کردند. این‌ نامه‌ موجب‌ خرسندی امام‌ (ره‌) شد و ایشان‌ از طریق‌ آقای‌ حاج‌ حسن‌ صانعی‌، از استاد مصباح‌ تشکر کردند.

از ابتکارات‌ شهید بهشتی‌، در پیش‌ از انقلاب‌، بر قراری‌ جلسات‌ بحث‌ درباره «حکومت‌ اسلامی‌» بود. شهید بهشتی‌ که‌ به‌ هوشمندی‌ و آینده‌ نگری‌ مشهور بود، بدین‌ می‌اندیشید که‌ پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌، مبنای‌ انقلاب‌ چه‌ خواهد بود؛ و اگر قرار بود، مبنا حکومت‌ اسلامی‌ باشد، آیا طرحی‌ مدون‌ و جامع‌ از آن‌ وجود خواهد داشت‌ یا خیر.. بدین‌ منظور جلساتی‌ را با حضور آقایان‌ مشکینی‌، ربانی‌ شیرازی‌، باهنر، مفتح‌، مکارم‌، سبحانی‌، استاد مصباح‌ و جمعی‌ دیگر برقرار نمود و آنان‌ برای‌ آنکه‌ رژیم‌ به‌ ماهیت‌ آن‌ پی‌ نبرد و در صدد به‌ تعطیلی‌ کشاندن‌ آن‌ بر نیاید، نام‌ آن‌ را مباحث‌ «ولایت‌» نهادند.

استاد مصباح‌، دبیری‌ این‌ جلسات‌ را بر عهده‌ گرفته‌ بود. در اثنای‌ کار برخی‌ از آقایان‌ زندانی‌ یا تبعید شدند و شهید بهشتی‌ نیز به‌ آلمان‌ سفر کرد که‌ سفر او پنج‌ سال‌ به‌ طول‌ انجامید؛ اما استاد مصباح‌ برای‌ ادامة‌ کار از آقایان‌ مظاهری‌، محمدی‌ گیلانی‌ و یزدی‌ دعوت‌ به‌ همکاری‌ کرد. با بازگشت‌ شهید بهشتی‌، محصول‌ تلاشهای‌ چند ساله‌ به‌ تهران‌ انتقال‌ می‌یابد که‌ مع‌الاسف‌، ساواک‌ آن‌ دفتر را تعطیل‌ می‌کند و فیشهای‌ تحقیقاتی‌ و دست‌نوشته‌ها را از بین‌ می‌رود!

گسترش اندیشه امام در راه مبارزه با طاغوت

دیگر از فعالیت‌های‌ ایشان‌ در مبارزه‌ با استبداد، همکاری با نشریه‌ مخفی‌ «بعثت‌» و سپس‌ تأسیس‌ نشریه‌ انقلابی‌ «انتقام‌» بود. نشریه انتقام‌ با انگیزه مبارزه‌ با دستگاه‌ طاغوت‌، و گسترش‌ اندیشه‌های امام‌ (ره‌) و حمایت‌ از روحانیت‌، با همکاری‌ برخی‌ از علاقه‌مندان‌ به‌ امام‌ (ره‌) و با مدیریت‌ استاد مصباح‌ چاپ‌ می‌شد. آنان‌ از ابتدا عهد بسته‌ بودند که‌ در هیچ‌ شرایطی‌ دوستان‌ خود را معرفی‌ نکنند. این‌ نشریه‌ که‌ مفاد آن‌ گاه‌ با واسطه‌هایی‌ از رادیوهای‌ خارجی‌ پخش‌ می‌شد، بارقه امیدی‌ در سرزمین‌ دل‌ شیفتگان‌ امام‌ ایجاد کرده‌ بود که‌ آنها را به‌ مبارزه‌ تشویق‌ می‌کرد و از سوی‌ دیگر، رعب‌ و خشم‌ رژیم‌ شاه‌ را افزون‌ ساخته‌ بود.

برخی دیگر از فعالیت‌های استاد بر ضد رژیم‌ پهلوی به‌ شرح زیر است.

تنظیم‌ شکوائیه‌ به‌ زبان‌ انگلیسی و ارسال‌ آن‌ به‌ سازمان‌ ملل‌ و کمیسیون‌ حقوق‌ بشر
ایراد سلسله‌ سخنرانی‌های‌ «حکومت‌ اسلامی‌» در کتابخانه‌ مسجد خیابان‌ ایرانشهر تهران‌
مشارکت‌ در تدوین‌ اساسنامة‌ اولین‌ تشکل‌ سازمان‌ یافته‌ مبارزاتی‌ روحانیت‌، موسوم‌ به‌ تشکل‌ یازده‌ نفری‌
چاپ‌ مخفیانه‌ اعلامیه‌ها و سخنرانیهای‌ امام‌ (ره‌)
مشارکت‌ در تهیه‌ ده‌ها نامه‌ و اعلامیه‌ در محکومیت‌ رژیم‌ شاه‌ و حمایت‌ از امام‌ (ره‌)

رهبر معظم انقلاب اسلامی یکی از موفقیت‌های آیت الله مصباح یزدی را تربیت شاگردانی می‌دانند که حاصل تلاش ایشان در مؤسسه در راه حق و مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی بود: «خوشبختانه یکی از موفقیت‌های آقای مصباح یزدی در قم این است که ایشان برخلاف خیلی از فضلای ما که فضلشان در خودشان منحصر مانده، فضلش در شاگردان خوب سرریز شده است.» (۱۳۷۰/۱۲/۱۳)

این عالم ربانی سرانجام در غروب روز جمعه ۱۲ دی‌ماه ۱۳۹۹ پس از عمری مجاهدت و تلاش در راه اعتلای اسلام و استقرار نظام اسلامی دعوت حق را لبیک گفت.