کد خبر: 192321

از عراق به پاریس

امروز یکشنبه ۱۳ مهر سالروز هجرت امام خمینی (ره) از عراق به پاریس است.
به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24
در سال ۱۳۵۷، وقتی که نهضت اسلامی مردم ایران به رهبری امام خمینی (ره) به اوج خود رسیده بود، رژیم شاه پس از آنکه از سکوت امام (ره) نا امید شد، دست به فعالیت‌های سیاسی برای محدود کردن ایشان و یا اخراج ایشان از عراق زد. به همین جهت رژیم عراق منزل ایشان را در نجف محاصره کرد و رفت و آمد‌ها کنترل و محدود شد. امام (ره) که به هیچ وجه حاضر به ترک مبارزه نبودند تصمیم به مهاجرت از عراق به سمت سوریه گرفتند، اما به علت تیرگی روابط عراق و سوریه، قرار شد که از طریق کویت عازم سوریه شوند.

با آنکه جهت ورود به کویت، ویزا صادر شده بود، پس از رسیدن به مرز کویت، مقامات دولت کویت دستور جلوگیری از ورود ایشان به خاک کویت را صادر کردند. امام (ره) شب را در بصره گذراندند و تصمیم گرفتند به پاریس هجرت کنند. به هنگام هجرت به پاریس در پیامی به ملت ایران، دلایل این هجرت را چنین بیان کردند. «اکنون که من به ناچار باید ترک جوار امیرالمؤمنین علیه السلام را نمایم و در کشور‌های اسلامی دست خود را برای خدمت به شما ملت محروم که مورد هجوم همه جانبه اجانب و وابستگان به آنان هستید، باز نمی‌بینم و از ورود به کویت با داشتن اجازه، ممانعت نموده‌اند، به سوی فرانسه پرواز می‌کنم. پیش من مکان معینی مطرح نیست؛ عمل به تکلیف الهی مطرح است. مصالح عالیه اسلام و مسلمین مطرح است. ما و شما، امروز که نهضت اسلامی به مرتبه حساسی رسیده است، مسؤول هستیم. اسلام از ما انتظار دارد».

به این ترتیب، عصر روز ۱۴ مهر ماه ۱۳۵۷، امام(ره) و همراهان به بغداد منتقل شده و روز بعد، هجرتی تاریخی را در راه رضای خدا انجام دادند و در آنجا پس از توقفی کوتاه در پاریس در دهکده‌ای به نام «نوفل لوشاتو» اقامت کردند. اقامت ایشان در فرانسه بر خلاف تصور رژیم شاه، باعث تسریع در انقلاب شد و هر روز سیل خبرنگاران و عکاسان و ... به دیدار امام(ره) می‌شتافتند؛ به طوری که، این دهکده کوچک به کانون مهمترین اخبار جهان تبدیل  و پس از چند ماه منجر به پیروزی انقلاب اسلامی شد.

شروع فصل جدید انقلاب

امام خمینی 13 آبان سال 43 و پس از سخنرانی معروف خود علیه لایحه کاپیتولاسیون، به شهر بورسای ترکیه تبعید شدند. پس از حدود 11 ماه اقامت در این کشور، 12 مهرماه سال 44 و پس از عدم تمایل دولت ترکیه به ادامه حضور امام، رژیم پهلوی در  مذاکره‌ای سرّی با دولت عراق در قبال این تعهد که دولت ایران دخالتی در سرنوشت، آزادی و مدت اقامت ایشان در عراق نداشته باشد، با تبعید به عراق موافقت کرد.

ورود امام به عراق فصل تازه‌ای از ساماندهی مبارزات را رقم زد چراکه جوّ مذهبی نجف و هماهنگی مراجعی همچون آیت‌الله خویی با ایشان موجب شد تا نجف به کانونی علیه شاه تبدیل شده و مبارزان بسیاری برای کسب تکلیف و هماهنگی در پیشبرد نهضت به عراق مسافرت کنند. 

با گسترش فعالیت‌های امام در نجف، رژیم پهلوی در مذاکره با رژیم بعث عراق تصمیم به محدود کردن فعالیت‌های ایشان می‌کنند. دوم مهر 1357 خانه امام در نجف توسط نیروهای امنیتی عراق محاصره شد و رفت‌وآمدهای ایشان تحت کنترل قرار گرفت و  رژیم بعث ایشان را از فعالیت‏های سیاسی و مذهبی بر ضد شاه منع کرد. این شرایط موجب شد تا امام 12 مهرماه سال 57، تصمیم به هجرت به کویت بگیرند اما دولت کویـت با اشاره‌ی رژیـم پهلوی از ورود ایشان بـه ایـن کـشـور جلوگـیـری کـرد.

یکی دیگر از گزینه‌های امام، سفر به «سوریه» بود که دولت این کشور نیز روابط خوبی با مبارزان انقلابی داشت امـا در اوج ناباوری ناگهان مقصد نهایی پاریس اعلام و روز 14 مهرماه وارد پاریس شدند.

چه کسی پیشنهاد هجرت امام خمینی از عراق به پاریس را مطرح کرد؟

درباره اینکه چه کسی پیشنهاد هجرت امام به پاریس را دادند، همواره ادعاهایی از سوی برخی اطرافیان ایشان در نوفل لوشاتو مطرح می‌شد. ابراهیم یزدی وزیر خارجه دولت موقت و دبیرکل سابق نهضت آزادی از جمله افرادی است که ادعا می‌کرد رفتن امام به پاریس به پیشنهاد وی بوده است و با همکاری صادق قطب زاده خانه‌ای در نوفل لوشاتو  برای ایشان تهیه می‌کنند.

این ادعا در زمان حیات امام مطرح شده بود لذا ایشان در پایان وصیت‌نامه خود 4 موضوع را به‌عنوان تذکر نوشتند که یکی از آنها مسئله رفتن به پاریس است: "از قرار مذکور، بعضی‌ها ادعا کرده‌اند که رفتن من به پاریس به وسیله‌ی آنان بوده؛ این دروغ است. من پس از برگرداندنم از کویت، با مشورت احمد پاریس را انتخاب نمودم، زیرا در کشورهای اسلامی احتمال راه ندادن بود؛ آنان تحت نفوذ ‌شاه بودند ولی پاریس این احتمال نبود."(وصیتنامه الهی-سیاسی امام خمینی)

این ادعای ابراهیم یزدی در هیچ‌یک از پیام‌های امام خمینی در ایام ورود به پاریس ذکر نشده است. برای مثال ایشان به محض ورود به فرانسه در اعلامیه‌ای به تاریخ 15 مهر57 نحوه سفر خود را تشریح کرده و می‌نویسند: "مقامات عراق به من هشدار دادند که به دلیل روابطی که با رژیم ایران دارند، نمی‌توانند فعالیت‌های مرا تحمل کنند. من به آنها پاسخ دادم که اگر شما مسئولیت‌هایی نسبت به حکومت ایران داشته باشید، من هم در برابر اسلام و ملت ایران مسئولم و باید به وظیفه‌ی الهی و معنوی خود عمل کنم."

امام در نامه‌ای که 11 بهمن‌ماه و یک روز پیش از عزیمت به تهران در تقدیر از زحمات دکتر یزدی نوشتند، به نقش وی در هجرت به پاریس اشاره‌ای نداشتند. متن نامه امام به این شرح است: "در سفری که ناچار به پاریس منتهی شد، جناب آقای دکتر یزدی از لحظه اول همراهی نمودند و مدت چهار ماه و چند روز تحمل زحماتی ارزنده نمودند و خدمات ارزنده‌ای به نهضت مقدس کردند، و در این چند ماه با کمال صداقت و امانت تقبل اموری چند را نمودند، امید است خدای متعال ایشان را اجر و توفیق عنایت فرماید."

امام خمینی در زمان بر سر کار بودن دولت موقت نیز دوبار درباره کیفیت هجرتشان به پاریس مطالبی گفتند که یک‌بار آن در حضور دولت موقت و دکتر یزدی بود که در آنجا نیز هیچ اشاره‌ای به نقش احتمالی ابراهیم یزدی در این سفر نمی‌کنند. ایشان در تاریخ 1358/07/10 در دیدار هیئت دولت درباره نحوه رفتن به کویت فرمودند "حرکت کردیم طرف کویت و به سرحد کویت که رسیدیم، بعد از یک چند دقیقه‌ای... آن مأمور و گفت که نه، شما نمی‌توانید بروید کویت. من گفتم به او بگویید که خوب، ما می‌رویم از اینجا به فرودگاه، از آنجا می‌رویم. گفت خیر، شما از همین جا که آمدید از همین جا باید برگردید. از همان‌جا برگشتیم ما به عراق و شب بصره بودیم، و فردایش به بغداد. من در بصره بنابراین گذاشتم که نروم به سایر بلاد اسلامی، برای اینکه احتمال همین معنا را در آنجاها می‌دادم. بنا گذاشتیم برویم فرانسه و بعد، در همان‌جا هم ــ حالا بصره بود یا بغداد یادم نیست ــ که یک اعلامیه‌ای باز من نوشتم خطاب به ملت ایران، و وضع رفتنمان، کیفیت رفتنمان را برایشان گفتم. ما هیچ بنا نداشتیم که به پاریس برویم. مسائلی بود که هیچ ارادۀ ما در آن دخالت نداشت. هرچه بود، و تا حالا هرچه هست و از اول هرچه بود با ارادۀ خدا بود". (خبرگزاری تسنیم)

حضور امام در پاريس و جهاني شدن پيام انقلاب

در مدت اقامت 4 ماهه امام در پاریس، نوفل لوشاتو مهم‎ترین مركز خبری جهان بود و مصاحبه‎های متعدد و دیدارهای مختلف امام دیدگاههای ایشان را در زمینه حكومت اسلام و هدف های آتی نهضت برای جهانیان بازگو می‎كرد. به این ترتیب جمع بیشتری از مردم جهان با اندیشه و قیام ایشان آشنا شدند و از همین جا بود كه بحرانی‎ترین دوران نهضت را در ایران رهبری كرد.

رژيم پهلوي گمان مي‌كرد دورتر شدن محل تبعيد امام‌ خميني (ره) از ايران باعث تضعيف نهضت خواهد شد و بر همين‌ اساس ديپلماسي منطقه‌اي خود را بر عدم پذيرش امام از سوي كشورهاي منطقه قرار داده بود، اما نتيجه كار طور ديگري رقم خورد. شرايط قانوني و عرفي فرانسه به رهبران و نخبگان سياسي امكان مي‌داد به نشر آزادانه افكار خود بپردازند و انقلابيون مخالف رژيم پهلوي از اين شرايط به‌خوبي استفاده كردند و حول محور حضرت امام (ره) به گسترش و انتشار ايده‌هاي نهضت و انجام مقدمات تشكيل شوراي انقلاب پرداختند. امام (ره) استراتژي و اهداف انقلاب را از فرانسه به مردم ايران و جهان ابلاغ مي‌كرد و سرانجام بر اثر فرصت هاي به‌دست‌ آمده در فرانسه، سرنگوني رژيم شاه به ‌گونه‌اي باور نكردني تسريع ‌گرديد.

رفتن امام خمینی به پاریس در اوایل اکتبر 1978، ایشان را در کانون شبکه های رسانه ای جهانی قرار داد، و ظاهراً تصمیم گرفته شد از رسانه های خارجی به شکلی فعالانه تر استفاده شود. امام خمینی در عرض دو ماه نخست تبعیدشان در پاریس، مصاحبه‌هایی با دست کم خبرگزاری‌های فرانسه و آسوشیتدپرس ایستگاه های رادیو تلویزیونی از کشورهای فرانسه، آلمان، اتریش، لوکزامبورگ، سوئد و یونان، خبرنگاران از جمله مایک والاس از سی بی اس؛ و روزنامه‌های المستقبل و گاردین انجام دادند. مجموعه پیامها، سخنرانی ها و مصاحبه های ایشان فقط در این دو ماه نخست، بالغ بر 458 صفحه فارسی است (ندای حق، 1979 [1357]). تحلیل ها و طرح های امام خمینی نه تنها معروفیتی بین المللی برای ایشان به ارمغان آورد؛ البته پیشینه و گذشته ایشان نیز در شکل‌گیری این وجهه نقش مهمی داشت. تصاویری که زهد و پارسایی ایشان را نشان می‌داد و گزارش هایی مبنی بر اینکه ناهار ایشان یک غذای ساده ایرانی است، روی فرش ایرانی می نشینند و ملاقات کنندگان را روی زمین می‌نشانند و به آنها چای تعارف می‌کنند، با شکوه و جلال تخت طاووس در تقابل آشکار قرار داشت. امام خمینی غیر معمول ترین "ستاره" رسانه‌ای بود.

فعالیت های انقلابی امام خمینی در پاریس

هجرت امام خميني به پاريس که با اعمال فشار رژيم پهلوي بر رژيم بعثي در سال 57 صورت گرفت بر خلاف تصور دولت وقت پهلوي، روند پيروزي انقلاب را شتابان کرد. بر اثر اين رويداد، نهضت انقلاب ايران جهاني شد و ارتباط امام با ايران، برخلاف تصور رژيم، به آسان‌ترين روش ممكن، عملي گرديد. از آن پس بود كه امواج انقلاب در درون ايران نيز غير قابل مهار گرديد و امام ‌خميني موفق شد كاري را كه در طول چهارده ‌سال زمينه انجام آن فراهم نشده بود، در مدت چهار ماه انجام دهد و رژيم پهلوي با سرعتي غير قابل باور و پيش‌بيني، سقوط كند. امام همچنانکه در نجف فرصت يافته بود نظريه ولايت فقيه را در سلسله درس هاي خود تبيين کند در پاريس در قالب مصاحبه و سخنراني فرصت يافت ابعاد ديگري از طرح نظام جمهوري اسلامي را که شکل کلي آن با مشورت با بزرگاني مثل شهيد مطهري و شهيد بهشتي تعيين شد، مشخص سازد. وقتي از امام درباره شکل حکومت آينده ايران پرسيده مي‌شود مي‌فرمايند که جمهوري به همان معنايي که همه جا جمهوري است لکن اين جمهوري بر يک قانون اساسي متکي است که قانون اسلام باشد. اينکه ما جمهوري اسلامي مي گوييم براي اين است که هنوز شرايط منتخب و هم احکامي که در ايران جاري مي‌شود اينها بر اسلام متکي است لکن انتخاب با ملت است.

مي‌توان گفت هجرت امام به پاريس به جهاني شدن انقلاب اسلامي کمک شاياني کرد. ملاقات شخصيت هاي مختلف جهان اسلام در محيط نسبتا آزاد پاريس اين امکان را فراهم کرد که شناخت بهتري از طرح انقلاب اسلامي در مقايسه با ديگر جنبش هاي فعال و يا به رکود رفته جهان اسلام صورت گيرد. ملاقات امام با شخصيت ها و چهره‌هاي غربي نيز در ايجاد ياس نسبت به عمر رژيم پهلوي و نيز کاستن از شدت مخالفت اوليه غربي ها با انقلاب اسلامي موثر بود. رسانه‌هاي غربي خواسته يا ناخواسته پيام انقلاب و امام را به جهانيان منتقل کردند. در اثر حضور امام در نوفل لوشاتو پاريس با توجه به اينکه فرانسه براي ايرانيان رواديد را لغو کرده بود؛ ارتباط گيري با امام براي انقلابيون سهل تر و آسان‌تر شد. مي‌توان گفت حمايت ها و تجمعات دانشجويان ايراني مقيم اروپا به جز اينکه در ايجاد اتحاد و وحدت ميان آنان در مقابله با رژيم موثر بود؛ در افزايش صبغه مذهبي اين جريانات نيز موثر بود. بخش مهمي از دانشجويان ايراني مقيم اروپا و امريکا با اين ارتباط ها و ملاقات ها با پيوند با انقلاب بخشي از نخبگان آينده جمهوري اسلامي را شکل دادند. ابزارهاي رسانه‌اي کوچکي مانند نوار و اعلاميه به سهولت در پاريس ضبط و به تهران مخابره مي شد تا رسانه انقلابي بزرگ باشند. نکته قابل توجه ديگر که در تاريخ روحانيت شيعه کم نظير است اين است که امام بهره‌گيري از فضاي فرانسه براي پيش برد انقلاب را در منافات با روحيه استقلال خواهي و نفي تفکر و سلطه غربي نمي دانستند و هوشمندانه از فضاي بازتر غرب براي پيشبرد انقلاب استفاده کردند.