کد خبر: 191675

قیام ۱۷ شهریور، زمینه‌ساز سقوط رژیم پهلوی

شهریور سال ۱۳۵۷ را شاید بتوان یکی از ماه‌های پرتلاطم در کشور نامید که اتفاقات رخ‌داده در این ماه و تشدید مبارزات مردم انقلابی با رژیم منحوس پهلوی، زمینه را برای سقوط این رژیم سفاک و مورد حمایت استکبار جهانی به سرکردگی آمریکا فراهم کرد.
به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

در تاریخ پرافتخار ایران اسلامی، روزهای فراموش نشدنی بسیاری به ثبت رسیده که گواه اثرگذاری خون‌های پاک شهدا در جان گرفتن نهال انقلاب اسلامی و به ثمرنشستن آن است، شهدای والامقامی که تا آخرین قطره خون خود پای عهد و پیمان‌شان ایستادند تا انقلاب اسلامی به پیروزی برسد و ثمره آن کام ملت ایران و آزادی‌خواهان جهان را شیرین کند.

شهریور پرحادثه

سال پایانی حکومت پهلوی اتفاق هایی در ایران به وقوع پیوست که روند مبارزات مردمی و بسته شدن راه‌های تعامل رژیم پهلوی با ملت را تسریع بخشید که یکی از نمونه های آن آتش سوزی سینما رکس و تظاهرات نیم میلیونی مردم در عیدفطر همان سال بود. بنابراین شهریور به ماهی تعیین کننده و پرحادثه در تقویم تاریخ مبارزات مردمی تبدیل شد. به این ترتیب که در ۱۳ شهریور تظاهرات و راهپیمایی بزرگی علیه رژیم شکل گرفت که تا ۱۶ شهریور نیز ادامه داشت و عده‌ای‌ از مردم‌ در راهپیمایی‌ بزرگ‌ این روز فریاد می‌زدند: فردا صبح‌ در میدان‌ ژاله. به این ترتیب با وجود اعلام حکومت نظامی، ده‌ها هزار نفر از صبح زود به طرف میعادگاه سرازیر شدند و در کمتر از ۲ ساعت تمامی خیابان ژاله تا پشت بهارستان را از جمعیت پر کردند. یگان‌هایی‌ از عمال پهلوی در میدان‌ و خیابان‌ ژاله‌ (شهدا) مستقر شدند و ساعاتی بعد از آن برخورد شدیدی با مردم داشتند و تلفات سنگینی را به جمعیت وارد کردند. یرواند آبراهامیان تاریخ نگار در این زمینه می‌گوید: شب، مقامات نظامی تلفات آن روز را جمعاً ۸۷ کشته و ۲۰۵ زخمی اعلام کردند اما مخالفان اعلام کردند که تعداد کشته شدگان به بیش از چهار هزار نفر می‌رسد و تنها در میدان ژاله ۵۰۰ نفر کشته شدند. امام خمینی(ره) نیز بعد از این رویداد تلخ، بیانیه‌ای صادر و با بازماندگان حادثه ابراز همدردی کردند.

آنچه در جمعه سیاه سال ۵۷ گذشت

حادثه تظاهرات ۱۷ شهریور که به جمعه سیاه معروف شد، به واقعه کشتار تظاهرکنندگان در محلات فقیرنشین جنوب تهران و نیز میدان ژاله، توسط نیروهای نظامی ارتش شاهنشاهی گفته می‌شود که در هفدهم شهریور ۱۳۵۷ و در جریان ناآرامی‌هایی که به پیروزی انقلاب ایران در این سال انجامید، رخ داد.

تنها چند روز پس از واقعه آتش‌سوزی سینما رکس آبادان در ۲۸ مرداد ۱۳۵۷، دولت جمشید آموزگار که با شعار دولت فضای باز سیاسی روی کار آمده‌ بود، مجبور به استعفا شد و در روز ۴ شهریور، محمدرضا پهلوی از جعفر شریف‌امامی که فرزند روحانی و رئیس مجلس سنا بود و به برخی مخالفت‌ها با دولت هویدا مشهور بود، دستور داد تا دولتی با شعار آشتی ملی تشکیل دهد.

اندکی بعد و در روز سیزدهم شهریور، راهپیمایی بزرگ عید فطر در تپه‌های قیطریه تهران، تبدیل به تظاهرات بر ضد حکومت شاهنشاهی شد. به دنبال این تظاهرات، ناآرامی‌های دیگری نیز تا روز شانزدهم شهریور به وقوع پیوست.

دعوت‌کننده اصلی راهپیمایی روز ۱۷ شهریور، روحانی‌ به نام علامه یحیی نوری بود. این فرد از مبارزان بر ضد نظام شاهنشاهی بود که به صورت انفرادی عمل می‌کرد و ساکن اطراف میدان ژاله بود. از اولین ساعات صبح روز جمعه، مردم برای شرکت در راهپیمایی و نماز جمعه به امامت علامه یحیی نوری راهی میدان ژاله شدند، غافل از آنکه از ساعت ۶ صبح، حکومت نظامی توسط فرماندار تهران ارتشبد غلام‌علی اویسی اعلام و در حال اجرا بوده و اجتماع بیش از سه نفر نیز ممنوع بود. اعلام دیرهنگام حکومت نظامی (ساعت ۶ صبح همان ‌روز) از دلایل شلوغی این تظاهرات بود.

فرماندهان نظامی ابتدا چند بار با بلندگو از مردم خواستند که متفرق شوند و وقتی با بی‌تفاوتی مردم روبه‌رو شدند، به سوی آنان آتش گشودند. گلوله‌باران توسط نظامیان، برای چند دقیقه بیشتر به طول نیانجامید.

ژاله به رنگ خون

فرمانداری نظامی تهران، آمار ۸۷ کشته و ۲۵۰ مجروح را تایید کرد اما مخالفان حکومت، اعلان کردند که در این روز بیش از ۴۰۰۰ نفر کشته شده‌اند و تعداد کسانی که فقط در میدان ژاله جان باخته‌اند ۵۰۰ نفر بوده است. سال‌ها بعد عمادالدین باقی طی تحقیقی با توجه به دسترسی‌اش به آمار بنیاد شهید انقلاب اسلامی و منابع دیگر، تعداد کشته شدگان ۱۷ شهریور را ۸۸ نفر ذکر می‌کند که ۶۴ نفر آن‌ها در میدان ژاله کشته شدند.

قتل عام ۱۷ شهریور و واکنش امام خمینی

امام خمینی(ره) بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران چند ساعت بعد از فاجعه ۱۷ شهریور و قتل عام مردم بی دفاع حاضر در خیابان و میدان ژاله پیام شدیدالحنی خطاب به محمدرضا شاه صادر کردند.

ایشان با بیان اینکه بار دیگر شاه با دستور حکومت نظامی در تهران و سایر شهرستان‌های بزرگ ایران، ثابت کرد که پایگاهی در میان ملت ندارد، نوشتند: «اعلام حکومت نظامی در محیطی آرام - به اقرار رادیو و مطبوعات ایران که راهپیمایی با کمال آرامش در آن انجام می‏ گرفت - نه تنها قانونی نیست بلکه جرم است و دستور دهنده آن مجرم. شاه برای به رگبار بستن مردم بی‏ دفاع و مظلوم هیچ بهانه‌ای را بهتر از حکومت نظامی ندید. روزهای اخیر، تهران و سایر شهرستان‌های مهم ایران برای اظهار مظلومیت و مخالفت با مجرمی که ۳۵ سال بر مقدرات آنان سلطه دارد و جنایات و خیانت‌های او در کشور و مخالفت‌های او با قانون اساسی واضح است، شاهد راهپیمایی‌های آرام بود.»

رهبر فقید انقلاب اسلامی ادامه دادند: «اظهار مخالفت با مجرمی که تمام هستی ملت را به باد داده است، از طرف کسانی بود که در حد عالی شعور سیاسی و دینی بودند؛ به طوری که حاضر شدند ارتش را گلباران کنند ولی «دولت آشتی ملی»، آنان را به عنوان شعار بر خلاف قانون اساسی، محکوم نمود؛ و حال آنکه شعار آنان بر ضد قانون اساسی شکن- یعنی شاه- بود، شعار بر ضد رژیم تحمیلی غیر قانونی بود، اظهار مظلومیت بود ولی واقعیت این است که شاه می‏‌خواهد انتقام خود را از ملت بی‏ دفاع بگیرد، و با صحنه‏ سازی‌های مبتذل، ملت بی‏‌دفاع را به مسلسل ببندد و نفس‌ها را به خیال باطل خودش در سینه خفه گرداند ولی دیگر دیر شده است و ملت مظلوم و بیدار ایران آگاه گردیده‏‌اند. من هنوز اطلاع دقیقی از کشتگان و مجروحان در سراسر ایران ندارم؛ ولی خبرگزاری‌ها تعداد کشتگان را به صدها نفر گزارش داده‌اند و خبرهایی از ایران، این‏ تعداد را بیش از هزار نفر می‏‌گویند. اکنون بر ملت شجاع ایران است که به هر ترتیبی که ممکن است به مجروحین بی‌شمار خود، خون، دوا و غذا برساند و از هر گونه کمک مالی دریغ ننماید. »

روایت رهبر معظم انقلاب درباره حوادث هفدهم شهریور

رهبر معظم انقلاب ۱۹ شهریور سال ۱۳۷۶ درباره اتفاقات روز هفدهم شهریور سال ۱۳۵۷ گفتند: «قبل از آن که این حادثه خون‌بار در تهران اتّفاق بیفتد، سیاست رژیم ستمشاهی به دنبال این بود که مبارزان و به تبع آن ملت ایران را، به تندرو و کندرو، افراطی و معتدل تقسیم کند. این، نکته خیلی قابل توجّهی است که امروز مثل آیینه‌ای، همه عبرت‌ها را به ما درس می‌دهد. آن زمان من در جیرفت تبعید بودم. به یکی از آقایان معروف که در قم بود، نامه‌ای نوشتم و این سیاست رژیم را برای آن آقا تشریح کردم. این نامه را نوشته بودم؛ اما هنوز نفرستاده بودم. روز شنبه هجدهم شهریور بود که رادیو و روزنامه‌ها، خبر کشتار هفده شهریور را پخش کردند. فردای آن روز، ما در جیرفت از این قضیه مطّلع شدیم. من برداشتم در حاشیه آن نامه برای آن آقا نوشتم که: «باش تا صبح دولتش بدمد، کاین هنوز از نتایج سحر است». آن نامه را به وسیله مسافر، برای آن آقای محترم فرستادم».

پیامدهای قیام ۱۷ شهریور

واقعه خونین ۱۷ شهریور دارای پیامدهایی نیز بود که در نهایت این پیامدها به کمک پایه‌ریزی انقلاب اسلامی آمد که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به تردید و تزلزل در اراده رژیم در رویارویی با ملت،  آغاز پایان کار رژیم شاهنشاهی ایران، تزلزل ارتش، تعمیق شکاف بین مردم و حکومت پهلوی، تشدید سردرگمی آمریکا در برابر مسائل ایران و عمیق شدن جدایی میان ‌ملت و حکومت شاهنشاهی اشاره کرد.

بی‌تردید، قیام ۱۷ شهریور را می‌توان به عنوان یکی از نقاط عطف مبارزات ملت مسلمان ایران علیه رژیم پهلوی دانست. ابعاد عظیم کشتار و سرکوب مردم بی‌گناه در این روز باعث شد تا انقلابیون و رهبران آن‌ها در حرکت خود مصمم‌تر شوند و در این بین رهبری مدبرانه حضرت امام خمینی (ره) نقش به سزایی داشت.

حمایت‌های سران به اصطلاح دموکرات آمریکا از رژیم پهلوی در سرکوب مبارزان نیز باعث شد تا ادعاهای به اصطلاح حقوق بشری و دموکراتیک آن‌ها در بین مردم رنگ ببازد و ماهیت اصلی آنان برای مردم ایران هرچه بیشتر نمایان شود. در مجموع باید گفت قیام خونین ۱۷ شهریور عاملی موثر در تشدید مبارزات مردمی و تسریع در سقوط رژیم پهلوی به شمار می‌رود.

 

قیام خونین یوم‌الله هفدهم شهریور سال ۱۳۵۷ یکی از روزهای سرنوشت‌ساز نهضت اسلامی ملت ایران است که مردم انقلابی و خسته از ظلم و فساد رژیم ستم‌شاهی پهلوی به خیابان آمدند و با نثار جان خویش در تاریخ انقلاب اسلامی ایران ماندگار شدند. در این روز بزرگ، ملت همیشه در صحنه ایران اسلامی به میدان آمدند و سینه‌های خود را در برابر گلوله‌های ستمگران سپر کردند و عاشورایی دیگر آفریدند.

شهدای عزیز هفدهم شهریور، شجاعانه در برابر گلوله‌های دژخیمان خودفروخته رژیم منحوس و دست‌نشانده پهلوی ایستادند تا با فداکاری خویش، فریاد اسلام‌خواهی و عدالت‌طلبی ‌مردم آزاده ایران اسلامی را به گوش جهانیان برسانند و با رسوا کردن حکومت ستم‌شاهی و ضددینی پهلوی و حامیان استکباری آن، دین خود را به میهن خویش ادا کنند و رستگار شوند.

۱۷شهریورماه یادآور ایثار و دلاوری مردان و زنانی است که با نثار خون خود، میدان ژاله را میدان تحقق دلاورمردی و رشادت‌های تاریخی و تاریخ‌ساز خود کردند که تا روزگار باقی است نام آن‌ها بر تارک تاریخ این مرز و بوم به عنوان  نگهبانان انقلاب اسلامی و پیشگامان و پیشتازان فجرآفرین ۵۷ خواهد درخشید.