کد خبر: 191372

زکرياي رازي، کيمياگري از کهن ديار ري

۵ شهریور در ایران، همزمان با زادروز زکریای رازی، دانشمند بزرگ ایرانی و کاشف الکل و اسید سولفوریک، و به پاس زحمات بی دریغ این دانشمند به عنوان یکی از اولین کسانی که از علم شیمی در پزشکی استفاده نمود، روز داروساز نامیده شده است.
به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

روز پنجم شهریورماه (۲۷ اگوست)، روز بزرگداشت زکریای رازی شیمی‌دان بزرگ ایرانی و روزداروسازی نام‌گذاری شده‌است.محمد بن زکریای رازی یکی از دانشمندان بزرگ ایرانی سده سوم هجری است. «جورج سارتون »درتاریخ علم، هم بدین عنوان عصرمحمدبن زکریای رازی (۲۵۱- ۳۱۳ ه ق) (۸۶۵-۹۲۵م) نامیده است. رازی بزرگـترین طـبـیب بالیـنی اسلام و قـرون وسطی،فـیزیکدان، عـالم کـیمیا ( شیمی ) و فیلسوف صاحب استـقلال فکر است.رازی آثار ماندگاری در زمینهٔ پزشکی و شیمی فلسفه نوشته‌ است و به‌عنوان کاشف الکل، جوهرگوگرد (اسید سولفوریک) و نفت سفید ، مشهور است. وی همچنین دربارهٔ کیهان‌ شناسی، منطق وریاضیات نیز آثاری دارد .

محمد بن زکریا بن یحیای رازی، طبیب، فیلسوف و علامه در علوم دانش های باستانی که مترجمانِ کتاب هایش به زبان لاتین که به او رِیزِز گفته اند و در آثار اروپایی بیشتر بدین نام مشهور است و گاهی هم او را رازی می نامند،  در شهر ری چشم به جهان گشود. در جلد چهارم کتاب تاریخ ایران به نوشته سیدحسین نصر که در باب علوم زیستی است، محمد بن زکریا این‌ طور معرفی شده است: زندگی زکریای رازی در چند مرحله سپری شد. وی در آغاز به تحصیل ریاضیات، نجوم، فلسفه و کیمیا پرداخت و از میانسالی به دانش پزشکی علاقه‌مند و پس از کسب شهرت عازم بغداد شد و در بغداد به حاذق‌ترین پزشک آوازه یافت و در واقع ماندگاری نام وی در تاریخ بیشتر به واسطه دانش او در پزشکی و داروسازی بوده است.  بی گمان می توان از محمدبن زکریای رازی به عنوان مهم‌ترین داروشناس دوره اسلامی نام برد. رازی که توجه زیادی به داروسازی داشت، کتاب های بسیاری در این زمینه تألیف کرد. این آثار یا تک‌نگاشته‌اند یا کتاب‌هایی‌اند که در بخش هایی از آنها به شرح خواص دارویی گیاهان، مواد معدنی و دارویی پرداخته شده است. در حقیقت، رازی پایه‌های داروشناسی و داروسازی امروزی را بنیان نهاده است و به‌ سبب فعالیت های دارویی و ابداعات وی از او با عنوان پزشک داروساز یاد می کنند.

رازی و طبابت

رازی، برخلاف بسیاری از پزشکان که بیشتر مایل به درمان پادشاهان و اُمرا و بزرگان بودند، با مردم عادی بیشتر سروکار داشت. از نظر او یک پزشک باید دارای صفات ویژه‌ای می‌بود. وی همچنین درباره افراد کم‌سواد که خود را طبیب می‌نامیدند، افشاگری‌های متعددی انجام داده و به همین سبب مخالفانی داشته است.

رازی از اولین افرادی است که بر نقش خوراک در تندرستی و درمان پافشاری بسیار دارد. او کتابی درباره خوراک به نام «منافع‌الاغذیه و مضارها» نوشته است که یک دوره کامل بهداشت خوراک به حساب می‌آید و در آن به خواص گندم و حبوبات، خواص و ضررهای انواع آب‌ها و شراب‌ها و مشروبات غیرالکلی٬ گوشت‌های تازه و خشک و ماهی‌ها اشاره شده است. فصلی از این کتاب نیز به هضم غذا٬ ورزش و پرهیزهای غذایی و مسمومیت‌ها اختصاص دارد.

وی نخستین کسی است که تشخیص تفکیکی بین آبله و سرخک را بیان داشته و در کتاب "آبله و سرخک" خود به تدابیری در خصوص جلوگیری از عوارض این دو بیماری پرداخته است.

زکریای رازی اسراف در دارو را بسیار مضر می‌داند و معتقد است مداوا باید تا حد امکان با غذا و در غیر این‌صورت نیز با داروی منفرد و ساده و در نهایت با داروی مرکب انجام شود. این جمله به او منسوب است که «هرگاه طبیب موفق شود بیماری‌ها را با غذا درمان کند، به سعادت رسیده‌ است.» جرج سارتن٬ پدر تاریخ علم ٬از زکریای رازی به عنوان بزرگ‌ترین پزشک ایران و جهان اسلام در زمان قرون وسطی نام می‌برد.

رازی و علم شیمی

عمده تأثیر رازی در شیمی، طبقه‌بندی او از مواد است. او نخستین کسی بود که اجسام را به سه گروه جمادی، نباتی و حیوانی تقسیم کرد. چنان‌چه او از دیدگاه مراحل بعدی علم (بعد از کیمیاگری) در نظر گرفته شود، می‌توان او را یکی از بنیان‌گذاران علم شیمی به حساب آورد.

چنان‌که می‌دانیم رازی قبل از طب به کیمیا مشغول بود و اطلاعات زیادی درباره مواد داشته‌است؛ از جمله آن که مواد را به دو دسته فلز و شبه فلز (به گفته او جسد و روح) تقسیم می‌کند و نیز اولین کسی است که استحالات شیمیایی را وارد طب کرده‌است.

کشف‌های بسیار به رازی نسبت داده می‌شود، از جمله آن‌ها می‌توان به الکل، اسید سولفوریک، اسید کلریدریک، استات مس یا زنگار که در شست‌وشوی زخم‌ها مورد استفاده بود، اکسید آرسنیک یا مرگ موش، اسید سیتریک و داروهای سمی آلکالوئیدی اشاره کرد.

رازی و فلسفه

رازی را می‌توان برجسته‌ترین چهره خردگرایی و تجربه‌گرایی در فرهنگ ایرانی دانست. وی در فلسفه به سقراط و افلاطون متمایل بود و تأثیراتی نیز از افکار هندی و مانوی در فلسفه او به چشم می‌خورد. با این حال عقاید خاص خود را داشت و هرگز تسلیم افکار مشاهیر نشد؛ بلکه اطلاعات پیشینیان را مورد مشاهده و تجربه قرار می‌داد و سپس نظر و قضاوت خود را بیان می‌کرد.

در نظر او جهان جایگاه شر و رنج است؛ اما تنها راه نجات، عقل و فلسفه‌ است. در فلسفه اخلاق رازی مسئله لذت و رنج اهمیت زیادی دارد؛ از دید او لذت امری وجودی نیست، بلکه راحتی از رنج است و رنج نیز خروج از حالت طبیعی به‌وسیله امری اثرگذار است. در نتیجه اگر امری ضد آن تأثیر کند و سبب خلاص شدن از رنج و بازگشت به حالت طبیعی شود، لذت ایجاد می‌کند. او همچنین معتقد بود یک پزشک برجسته باید فیلسوف نیز باشد.

نگاهی به برخی از کتاب های رازی و خدمات او  به طب جهانی

به روایت ابوریحان بیرونی، رازی قریب به  ۲۷۲ کتاب، رساله و مقاله به زبان عربی تألیف کرده است که یکصد و اندی از آنها در طب هستند. او در صفحات‌ آخر کتاب‌ السیره‌الفلسفیه‌ خود ادعا کرده‌ که‌ در حدود ۲۰۰ کتاب، مقاله‌ و رساله‌ نوشته‌ است‌ که‌ البته‌ تنها به‌ فلسفه‌ اختصاص‌ ندارد. او سپس‌ می‌گوید اگر با این‌ اندازه‌ از علم‌ و معرفت‌ و با این‌ مقدار از کارهای‌ فلسفی‌ و علمی‌ که‌ انجام‌ داده‌ام‌ هنوز شایستگی‌ عنوان‌ فیلسوف‌ بودن‌ را نداشته‌ باشم‌ چه‌ کسی‌ در این‌ روزگار می‌تواند فیلسوف‌ شناخته‌ شود؟ رازی‌ می‌گوید: ما اگر چه‌ در مقام‌ مقایسه‌ با سقراط‌ شایستگی‌ عنوان‌ فیلسوف‌ بودن‌ را نداریم‌ اما نسبت‌ به‌ کسانی‌ که‌ از فلسفه‌ بی‌بهره‌ مانده‌اند شایسته‌ است‌ که‌ فیلسوف‌ شناخته‌ شویم. او در این‌ سخن‌ مراتب‌ ارادت‌ و و اخلاق‌ خود را نسبت‌ به‌ سقراط‌ ابراز داشته‌ است.

همچنین در مورد آثار رازی در لغت نامه دهخدا آمده است: ابن الندیم در کتاب الفهرست خود تعداد آثار رازی را ۱۶۷ و ابوریحان بیرونی در کتاب فهرست کتب رازی، ۱۸۴ دانسته اند.

با نگاهی به برخی از آثار طب رازی درمی یابیم که او از طریق آنها به طب جهانی خدمت های زیادی کرده است، از جمله اینکه وی طب پراکنده یونانی را مرتب و منظم کرده، طب را از صورت نظری بیرون آورده و طب عملی را بنیانگذاری و بیماری شناسی را گسترش داده و بررسی بسیاری از بیماری هایی را که تا آن زمان فردی از آنها اطلاع نداشته، در عالم طب وارد کرده است.

رازی همچنین پس از استفاده از ترجمه های کتاب های یونانی و میراث دانشگاه جندی شاپور ایران توانست با خرده گیری و انتقاد صحیح سازنده بر استادان قدیم طب، مانند بقراط و جالینوس به تصحیح عقاید آنها بپردازد و آرای خود را به طور مستقل بیان کند. همانطور که حسین نجم آبادی به نقل از رازی بیان می دارد که وی در آغاز یکی از کتاب هایش به نام الشکوک علی جالینوس الحکیم از ایرادها و خرده هایی که بر جالینوس گرفته، نخست معذرت خواسته و سپس چنین گفته است: مقام جالینوس بر هیچ فردی پوشیده نیست و ممکن است که برخی از کوته نظران مرا به خاطر این کار سرزنش کنند اما هیچ فیلسوف و حکیمی بر من خرده  نخواهد گرفت، به دلیل این که در حکمت و فلسفه تقلید روا نیست و می باید از روی  دلیل و برهان صحبت و گفت و گو بشود و اگر شخص جالینوس هم زنده می بود، بدون شک مرا بدین تألیف می ستود.

الحاوی بزرگترین و مهم ترین کتاب رازی است و برخی از افراد نیز این کتاب را از کتاب قانون ابن سینا مهم تر شمرده اند. این اثر نتیجه تجارب و اعمال او در بیمارستان و مطب در حکم یک دایره المعارف طبی است که رازی در آن جمیع عقاید و نظرهای پزشکان پیشین را بیان کرده و در پی آن نظر و رأی و تجربه های خود را آورده است. رازی در این کتاب ۳۴ حکایت طبی با عنوان امثلة من قصص المرضی (نمونه هایی از داستان های بیماران) نقل کرده است که تاریخچه ها می رسانند همه بر روی تجارب شخصی او استوار است.

نخستین فردی از خاورشناسان که متوجه اهمیت قصه های بیماران در الحاوی شد، ادوارد براون بود که در خلال مطالعه نسخه خطی آن نایل آمد و سپس متن عربی نخستین قصه را تصحیح و تحقیق و آن را به انگلیسی ترجمه کرد و تلاش ورزید تا حالت بیماری مطرح شده در آن را تشخیص دهد.

رازی در روش خود برای علاج بیماران از روش بقراط بسیار استفاده می کرد، ‌به طوری که در کتاب الحاوی نظر رازی در باب اهمیت پاسداری از نیروی بیمار مطابق است. رازی برای تأیید نوشته خود از تجربه گواه می آورد و می گوید: نظر من است‌ اما به خوبیِ دلیل ها، هیچ اطمینان نمی کنیم، مگر با نگریستن در پایانه، وام در وخامت، هیچ حکمی قطعی صادر نمی کنیم. مگر در صورتی که با فرو افتادن نیرو همراه باشد و این مطلب را یک اصل و یک رکن بدان.

باید گفت که کتاب های جالینوس تأثیر زیادی در پیدایش رازی پزشک داشته اند، به طوری که او نیز جالینوس‌العرب لقب‌ یافت. با نگاهی گذرا به نسخه های خطی کتاب های رازی، به متن هایی برمی خوریم که رازی آنها را از کتاب های جالینوس نقل کرده و آنها در مجموع افزون تر از همه مطالبی هستند که رازی از کتاب های پزشکان دیگر آورده است. از آنجا که رازی بسیاری از کتاب های جالینوس را بررسی کرده، اگر ببینیم که روش او در درمانگریِ پاره ای از بیماری ها به روش خود جالینوس می ماند چه بسا که شگفت زده نشویم.

نقد بزرگان پزشکی در آثار رازی

یادداشت های خصوصی رازی پر از متن هایی هستند که او در آنها نظریه های بسیاری از پزشکان را به نقد می کشاند. به طور مثال در متنی از آنها رازی یک نظریه بقراطی موجود را نمی پذیرد اما بدان نظریه احترام می گذارد. البته نه به خاطر این که بقراط صاحب آن نظریه است، بلکه بدان جهت که ارائه دهنده آن، نظریه خود را با یاد کرد حالتی از بیماری تأیید کرده که خودش آن را مشاهده کرده است.  رازی در متن دیگری، از پذیرش استنتاج حنین بن اسحاق یک عقیده همگانی را از روی یکبار مشاهده سرباز می زند و می گوید: سزاوار است که در این مورد باز بنگریم و بدین نمونه یگانه تکیه نکنیم.

رازی هیچگاه از اقرار به اشتباهات خود نمی هراسید و از خود بزرگ بینی دوری می گزید. او در دیباچه کتابش می گوید: برای ما سزاوار نیست، از چیزی صرف نظر کنیم که در آن امید سودی داریم، بدان خاطر که گروهی بدان پی نبرده، از آن صرفنظر کرده اند، در حالی که اگر ایشان رایمند و اهل پافشاری و درنگ گری می بودند، بر ایشان بایسته بود که به انکار چیزی نپردازند که بر نادرستیاش برهانی ندارند زیرا حقیقت این است که برهان بر خبر دادنمان که آن چیز چنین و چنان است، هیچ بایسته تر از خبر دادنمان که آن چیز چنین و چنان نیست...

درگذشت و مقبره زکریای رازی

زکریای رازی در سال ۳۱۳ هجری قمری در شهر ری درگذشت ولی به دلایلی نامعلومی آرامگاهی ندارد و محل دفن او مشخص نیست.