کد خبر: 190527

کوپن الکترونیک چه آینده‌ای خواهد داشت؟

در هفته های اخیر و با توجه به طرح مجلس یازدهم برای اعطای کارت اعتباری خرید کالاهای اساسی و دارو به مردم، مجددا بحث کارت های اعتباری خرید در کشور داغ شده است.
به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

کوپن یادگار اقتصاد ایران در دوران جنگ تحمیلی است که به میزان سن جوانان امروز کشور قدمت دارد. جوانان امروز کشور که همان کودکان دهه 60 هستند قطعا هنوز صف‌های مبادله کالابرگ با کالا را به یاد می‌آورند که با بزرگتر شدن آن‌ها به تدریج نقش این کالابرگ‌ها نیز کم‌ رنگ و کم‌ رنگ شد تا اینکه در نیمه دوم سال 90 از چرخه اقتصاد ایران حذف شد.

اگر اولین یارانه نقدی در دی ماه سال 1389 برای ایرانیان قابل برداشت شده است، اولین کوپن‌های سراسری نیز دی ماه 1359 به دست مردم رسید، هدف از این کار این بود که اگر کالایی کمیاب یا گران شد، از طریق توزیع کوپنی به دست مصرف کنندگان برسد.

هر چند اطلاعات وسیعی درباره تعداد کوپن‌ها و شرایط توزیع کالاها با استفاده از کوپن در این سال‌ها در دست نیست، اما آن‌ها که برگه‌هایی به یادگار نگه داشته‌اند، می‌گویند روی هر کوپن تعداد افراد خانوار درج می‌شد و رنگ کوپن‌های شهری با روستایی تفاوت داشت.

شماره‌ها اعلام می‌شد و بر اساس اعلام شماره و کالا بود که کوپن اعلامی ارزش پیدا می‌کرد. روزنامه‌ها نیز خبر اعلام کوپن را در مهمترین بخش صفحات خود می‌گذاشتند و اخبار سراسری نیز آن سال‌ها، این خبر را پخش می‌کرد.

صف‌های طویل برای دریافت کالای کوپنی، خاطرات لاینفک ایرانی‌ها در دهه شصت است، اما پس از پایان جنگ شرایط اقتصادی ایران تغییر کرد، در حالی که کوپن هنوز باقی مانده بود.

 10 قلم کالایی که با شیوه کوپنی توزیع می‌شد عبارت بود از: روغن نباتی، قند و شکر، برنج، پودر شوینده، صابون، پنیر، کره، مرغ، تخم مرغ و گوشت قرمز، البته در همان سال‌های ابتدای انقلاب دفترچه سهمیه خانوار توسط شوراهای محلی منتشر شد که 22 قلم کالا از طریق دفترچه به مردم ارائه می‌شد.

 اما اکنون ایران در جنگ اقتصادی است و حالا دیگر مقامات سیاسی هم این نکته را در سخنرانی‌های رسمی مورد اشاره قرار می‌دهند و همچنین کارشناسان اقتصادی و مسئولان حوزه اقتصادی هم این موضوع را مدام یادآور می‌شوند.

 

طرح مجلس برای توزیع کالاهای اساسی با کارت اعتباری

سید محمدرضا میرتاج الدینی نائب‌رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی در تاریخ 22 تیرماه گفت: طرح «تضمین دسترسی دهک‌های متوسط و پائین جامعه به کالاهای اساسی و دارو» از سوی برخی نمایندگان ارائه شده است. هدف این طرح تضمین دسترسی آسان گروه‌های هدف یعنی اقشار متوسط و پایین جامعه به کالاهای اساسی و دارو است.

میرتاج الدینی با تاکید بر اینکه کالاهای اساسی و دارو با ارز چهار هزار و 200 تومانی و بعضاً نیمایی تهیه می‌شود و دولت در توزیع این اقلام همیشه با مشکلاتی روبه‌رو بوده است، افزود: در این طرح کالاها کدبندی می‌شود و به‌صورت کارت اعتباری یا الکترونیک در اختیار سرپرستان خانوار قرار می‌گیرد که بتوانند کالاهای اساسی مانند برنج، گوشت، مرغ، روغن و حتی دارو را توسط این کارت‌ها با قیمت دولتی تهیه کنند.

حال این سوال مطرح می شود که چرا نمایندگان مجلس به سراغ تهیه این طرح رفته اند؟

 

یارانه کالایی الکترونیکی

نمایندگان پیشنهاد کرده‌اند تا سازمان برنامه و بودجه مکلف شود با همکاری وزارت صمت و جهاد کشاورزی از محل سرجمع بودجه عمومی دولت و تا سقف معینی یارانه نقدی - کالایی در قالب یک کارت الکترونیک به سرپرستان خانوارهای مشمول برای کالاهای اساسی و دارو از طریق بیمه پرداخت کند. به‌نحوی که اعتبار کارت‌های یادشده برای خرید کالاهای اساسی از مراکز توزیع خواهد بود که دارای کد اقتصادی و دستگاه کارتخوان ثبت شده باشند و پس از 6‌ماه قابلیت نقدشوندگی از طریق دستگاه‌های خودپرداز متصل به شتاب وجود خواهد داشت. نمایندگان در حالی به کمتر شدن رانت ارز 4200می‌اندیشند که می‌گویند بانک مرکزی باید مکلف شود تا اطلاعات مورد درخواست وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی را به‌منظور آزمون وسع درآمدی خانوارها در اختیار این وزارتخانه قرار دهد.

 

کاهش چشمگیر سرانه مصرف گوشت قرمز

 در سال های اخیر و حتی با وجود واردات کالاهای اساسی با ارز ترجیحی 4200 تومانی، قیمت این کالاها افزایش چشمگیری داشته که منجر به کاهش قابل توجه مصرف آنها توسط خانوارها شده است.

به عنوان مثال، براساس آمارهای اعلام شده توسط حمید رضا جلالی رییس گروه آمارهای دام و طیور  دفتر کشاورزی مرکز آمار ایران، بررسی سری زمانی سرانه مصرف گوشت نشان می‌دهد مصرف گوشت قرمز کاهشی بوده به نحوی که از ٨ کیلوگرم و ٧٠٠ گرم در سال ١٣٩٠ به حدود ٦ کیلوگرم در سال ١٣٩٦ رسیده است. اما در بازار، گوشت مرغ به عنوان جایگزین گوشت قرمز مطرح است. در حالی که سرانه مصرف گوشت مرغ در سال ١٣٩٠، ١٧ کیلو و ٦٠٠ گرم بوده است این رقم در سال ١٣٩٦ به بیش از ٢١ کیلوگرم رسیده است.

همچنین آمارهای اعلام شده توسط ماکنعلی رییس سازمان دامپزشکی کشور حاکی از این است که سرانه مصرف گوشت مرغ در سال 98 به حدود ۳۲ کیلوگرم رسیده است.

هرچند عواملی مانند تبلیغ برای مصرف گوشت سفید و مضرات گوشت قرمز هم بر روی کاهش چشمگیر سرانه مصرف گوشت قرمز و افزایش قابل توجه سرانه مصرف گوشت سفید در سال های اخیر، موثر بوده اند؛ اما تردیدی نیست که مهمترین علت این موضوع، افزایش چشمگیر قیمت گوشت قرمز است.

 

تجربیات جهانی استفاده از کارت اعتباری برای حمایت از اقشار ضعیف

برای اصلاح این وضعیت، سالهاست که در بسیاری از کشورهای جهان، کارت اعتباری یا همان کوپن الکترونیک در اختیار اقشار ضعیف قرار می گیرد تا امکان دسترسی آسان آنها به کالاهای اساسی با قیمت مناسب فراهم گردد.

در یکی از گزارش های مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی درباره تجربیات جهانی استفاده از کارت اعتباری برای حمایت از اقشار ضعیف آمده است: «با توجه به هزینه بالای چاپ کوپن‌های کاغذی و همچنین فساد و تقلب، امروزه کوپن الکترونیک جایگزین کوپن کاغذی شده است. در حال حاضر نوعی کوپن الکترونیک به نام EBT در آمریکا متداول است و دارندگان آن می‌توانند مزایا را به دو صورت غذایی و یا نقدی دریافت کنند. این شیوه پرداخت در 50 ایالت آمریکا رایج است و از سال 2004 تحت عنوان SNAP «برنامه غذایی کمکی مکمل» اجرا شده است. دارندگان این کارت‌ها می‌توانند با مراجعه به فروشگاه‌های مجاز مورد تأیید، به تهیه مایحتاج خود شامل نان و غلات، میوه و سبزیجات، گوشت، ماهی، مرغ و لبنیات اقدام کنند. البته خرید برخی کالاها همچون مشروبات الکلی، دخانیات، صابون، محصولات کاغذی، لوازم خانگی، ویتامینها، داروها و غذای گرم ممنوع است. مزایای نقدی این کارت‌ها نیز شامل کمک‌های عمومی دولت، کمک‌های موقت برای خانواده‌های نیازمند و پناهندگان است و می‌توانند برای دریافت پول نقد به دستگاه‌های خودپرداز مراجعه کنند.

برنامه SNAP در کاهش فقر و سوءتغذیه موفق عمل کرده است. یکی از علل موفقیتSNAP ، اتکای آن به بخش خصوصی برای فراهم کردن دسترسی کارامد به مواد غذایی از طریق فروشگاه‌های مواد غذایی و دیگر خُرده‌فروشی‌هاست. اتکای این برنامه به سیستم بازار آزاد از ابتدا از ویژگی‌های این برنامه بوده است. همچنین محدودیت‌های مواد غذایی در این برنامه بسیار کم است و دارندگان این کارت‌ها می‌توانند بر اساس قیمتها، نیازهای تغذیه‌ای، سلیقه و ترجیحات خود به تهیه اقلام مورد نیاز اقدام کنند. بنابراین یکی از مشخصه‌های بارز SNAP تنوع مواد غذایی و دادن حق انتخاب به مصرف‌کنندگان است.

اگرچه وجود تقلب و فساد در SNAP کم است، اما جلوگیری از آن به طور جدی در برنامه لحاظ شده و جریمه‌هایی برای متخلفان در نظر گرفته شده است. دریافت پول نقد کمتر توسط دارنده کارت در ازای استفاده از مزایای کارت توسط فروشنده و خرید کالاهای دیگری بجز اقلام مشخص شده در کارت، عدم صلاحیت خانوار برای دریافت کمک و ارائه اطلاعات نادرست، نمونه‌هایی از موارد تخلف در این برنامه هستند».

 

حمایت کارشناسان از ارائه کارت اعتباری به مردم

بسیاری از کارشناسان هم موافق ارائه کارت اعتباری بابت خرید کالاهای اساسی به اقشار ضعیف هستند. به عنوان مثال،  میثم پیله فروش کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با خبرنگار فارس درباره این موضوع گفت: «باید ارتباط معیشت و زندگی روزمره مردم و تأمین نیازهای اساسی آنها را از افزایش نرخ ارز جدا کنیم و این روش هم با کارت هوشمند سبد کالا امکانپذیر است، ما زیرساخت‌های کارت ملی و شبکه بانکی اینترنتی را در کشور داریم بنابراین تأمین نیازهای اساسی مردم امکانپذیر است تا مردم مطمئن باشند هر اتفاقی افتاد دسترسی آنها به نیازهای اساسی با قیمت‌های مطمئن، تضمین شده است».

 

آیا کوپنی کردن کالاهای اساسی زمینه بروز فساد را در بازار فراهم می‌کند؟

جبار کوچکی‌نژاد با بیان اینکه قشرهای مختلف مردم با مشکلات اقتصادی و معیشتی روبه‌رو بوده و تنگناهای ‌‌زیادی را متحمل شده‌اند، اظهار داشت: بستر توزیع کالاهای اساسی به وسیله کالابرگ، کارت الکترونیکی و یا سایر روش‌های مشابه در کشور فراهم می‌شود.

عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس نحوه توزیع کالاهای اساسی در کشور را مورد انتقاد قرار داد و با تأکید بر اینکه به علت ضعف‌های موجود این روند به خوبی اجرایی نشده است، عنوان کرد: با توجه به مشکلاتی که در این حوزه وجود داشت مجلس برای رفع نقاط ضعف تمهیداتی را اتخاذ می‌کند.

کوچکی‌نژاد حمایت مؤثر از مردم و اقشار مختلف جامعه توسط دولت را خواستار شد و با بیان اینکه کالاهای اساسی مورد نیاز خانوارها باید با قیمت مناسب به دست آن‌ها برسد، تصریح کرد: در همین راستا قصد داریم طرحی را در مجلس تدوین کنیم که با استفاده از آن نحوه توزیع کالاهای اساسی بین مردم تغییر پیدا کند.

وی با انتقاد از روند تخصیص ارز یارانه‌ای و ارز 4هزار و 200 تومانی جهت تأمین کالاهای اساسی مورد نیاز کشور اصلاح این فرآیند را در شرایط کنونی لازم و ضروری دانست و ابراز داشت: آمارها نشان می‌دهد کالاهای اساسی با ارز یارانه‌ای تأمین شده، اما با قیمت بیشتری در اختیار مصرف‌کنندگان قرار گرفته است.

نماینده مردم رشت در مجلس با تأکید بر اینکه افزایش قیمت کالاهای اساسی به محرومان و قشر ضعیف جامعه فشارهای زیادی را تحمیل می‌کند، خاطرنشان کرد: مسائل اقتصادی و معیشتی مردم از مهم‌ترین موضوعاتی است که مجلس سعی دارد با استفاده از رسالت کاری خود در راستای بهبود آن تلاش کند.

وی حمایت مؤثر از خانواده‌ها و قشرهای آسیب‌پذیر جامعه و برنامه‌ریزی برای این کار را ضروری دانست و ضمن تأکید بر ضرورت مدیریت تخصیص ارز اظهار داشت: با توجه به افزایشی که در بخش هزینه تولید و قیمت نهاده‌ها اتفاق افتاده است انتظار داریم کشاورزان برنجکار از جهات مختلف مورد حمایت قرار گیرند.

عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس در پاسخ به این پرسش که آیا کوپنی کردن کالاهای اساسی زمینه بروز فساد را در بازار فراهم می‌کند یا خیر، عنوان کرد: به عقیده بنده در شرایط فعلی، بهترین راه برای توزیع و رساندن اقلام اساسی به دست مردم، ‌استفاده از همین روش به صورت قانونمند است.

 

حال باید دید که طرح «تضمین دسترسی دهک‌های متوسط و پائین جامعه به کالاهای اساسی و دارو» به تصویب کمیسیون برنامه و بودجه مجلس می رسد و راهی صحن علنی مجلس خواهد شد یا خیر و آیا میتواند گره کشایی در اقتصاد ایران کند؟