کد خبر: 189202

تلاش برای نجات جمعیت ایران از پیری

امروز حدود ۹ درصد جمعیت کشور سالمندان هستند که این رقم با گذشت تنها ۳۵ سال به بیش از سی درصد می رسد و ایران در کل دنیا رکورد دار سرعت سالمندی خواهد شد.
به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

"جمعیت" کلید واژه‌ای است که بسیاری از مناسبات اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد؛ متاسفانه در حال حاضر وقتی صحبت از "جمعیت" می‌شود عموم مردم به چشم یک گزاره سیاسی به آن نگاه می‌کنند در حالی که افزایش یا کاهش جمعیت به طور مستقیم با معیشت، اقتصاد، امنیت و البته آینده یک جامعه ارتباط تنگاتنگ دارد و حاکمیت هر کشوری می‌تواند از این ابزار برای بهبود زندگی خود مردم و اقتصاد کشور استفاده کند.

امروزه در حالیکه در کشورهای غربی، برنامه‌های گسترده‌ای برای افزایش جمعیت و تشویق خانواده‌ها برای فرزند‌آوری طراحی و اجرا می‌شود اما در عین حال همین کشورهای غربی، نسخه کاهش جمعیت و کنترل موالید را برای کشورهای اسلامی و جهان سوم می‌پیچند!

متاسفانه در کشورمان با وجود اینکه ایران طی 30 سال گذشته بالاترین رکورد سرعت کاهش نرخ موالید در دنیا را از آن خود کرده و جمیعت کشورمان با سرعت فزاینده‌ای در حال مسن شدن است و حتی تامین نیروی انسانی و مولد طی ده‌های آینده با چالش جدی مواجه خواهد بود، اقدام عملی خاصی برای اصلاح رویه جمعیتی کشور صورت نگرفته و علی‌رغم گذشت بیش از 7 سال از تذکر رهبر انقلاب به مسئولان مبنی بر لزوم بازنگری در سیاست‌های جمعیتی کشور در راستای افزایش جمعیت، متاسفانه اقدام درخوری در دولت، مجلس، شورای عالی انقلاب فرهنگی و نهادهای مسئول صورت نگرفته است.

امروز جمعیت ایران از 83 میلیون نفر عبور کرده است اما این عدد نباید اشتباه فهمیده شود؛ در تحولات جمعیت، علاوه بر حجم جمعیت باید به ترکیب و توزیع جمعیت توجه کنیم لذا دانستن عدد جمعیت کل، ملاکی برای ارزیابی شرایط جمعیتی نیست؛ برای یک ارزیابی صحیح باید از شاخص‌های جمعیتی و روند آنها مطلع باشیم.

کاهش نرخ رشد جمعیت

یکی از شاخص‌های مهم جمعیتی، نرخ رشد جمعیت است؛ طی نخستین سرشماری جمهوری اسلامی در سال 65، نرخ رشد جمعیت 3.9 درصد اعلام شد و براساس سرشماری سال 95، نرخ رشد به 1.24 درصد تنزل پیدا کرد یعنی کمتر از یک سوم مقدار قبل! امروز در سال 98، نرخ رشد جمعیت ما نزدیک به یک درصد است!

این روند کاهش نرخ رشد با رویه فعلی ادامه خواهد داشت تا اینکه طبق پیش‌بینی‌هایی که براساس الگوهای صندوق جمعیت سازمان ملل" UNFBA"، پژوهش‌های مرکز آمار و سایر کارشناسان صورت گرفته است، در بازه زمانی 1425 تا 1430 نرخ رشد جمعیت ما صفر خواهد شد و در ادامه منفی می‌شود! به این معنی که روند کاهش جمعیت ایران آغاز خواهد شد؛ بر اساس این شاخص، شرایط جمعیت ما اصلا در شرایط مطلوبی قرار ندارد.

کابوس ایران سالمند

داده‌های آماری نشان می دهد که در سه دهه‌ی آینده با افزایش 30 درصدی سالمندان مواجهیم، سالمندانی که قدرت تولید ندارند و چشم‌شان به دست اندک نیروی جوان کشور است. باید نگران بود چرا که؛ از سال 94 در حال دست‌و‌پنجه نرم کردن با بحران کاهش جمعیت هستیم و نرخ رشد جمعیت در دهه‌ی 90 در سراشیبی تندی قرار گرفته است. در سال 90 این نرخ 1.29 درصد بوده و در سال 95 به 1.24 درصد کاهش یافته و در سال 98 به کمتر از یک درصد رسیده است. طبق پیش‌بینی‌ها حدود 20 تا 25 سال آینده نرخ رشد جمعیت ایران به صفر درصد سقوط می‌کند.

حد جایگزینی نرخ باروری کلی 2.1 است و ما در ایران هرساله از این نرخ فاصله بیشتری می‌گیریم. هر کشوری که زیر این نرخ باشد باید سیاست‌هایی برای حل این بحران اتخاذ کند. از جمله قوانین حمایتی که تنظیم شده و از زمان تصویب آن نزدیک به 15 سال می‌گذرد قانون تسهیل ازدواج جوانان است. قانونی که از نظر مرکز پژوهش‌های مجلس نیاز به اصلاح دارد تا بتواند به اجرا برسد.

سینا کلهر، مدیرکل مطالعات فرهنگی مرکز پژوهش‌های مجلس، برای اجرا نشدن این قانون به سه دلیل عمده اشاره می کند:

«1. این قانون، نهادهای مجری را به طور دقیق مشخص نکرده است. یعنی تکلیفی تعیین شده و حکمی بیان شده است که نهاد اجراکننده آن مشخص نیست. به همین خاطر وقتی قانون اجرا نمی‌شود نهاد ناظر نمی‌داند که مقصر کیست.

2. مشخص نبودن منابع مالی؛ مثلا مشخص نیست که هزینه تاسیس صندوق اندوخته ملی جوانان باید از کجا بیاید؟

3. عدم ضمانت اجرا؛ در دل خود این قانون حکمی وجود ندارد که اگر کسی تخلف کرد و مواد قانون را اجرا نکرد، چه اتفاقی برای او می‌افتد».

از جوانانی که دخلشان با خرجشان نمی‌خواند نباید انتظار ازدواج و سپس فرزندآوری داشت. با اصلاح این قانون و رفع ابهامات آن در مجلس یازدهم می‌توان امیدوار بود که در راه‌حل مشکلات جوانان و رفع خطرهای پیش‌بینی شده در حوزه جمعیت قدمی نو برداشته شود.

تلاش برای نجات جمعیت ایران از پیری

افزایش تجرد قطعی، افزایش سن ازدواج و به دنبال آن تاخیر در باروری زنگ خطر بحران جمعیت را به صدا درمی‌آورد. صدای این زنگ باید به گوش همه‌ی نهادهای تأثیرگذار برسد.

مسئولیت مهم وزارت بهداشت، اقتصاد، مسکن، بانک‌ها، رسانه‌ها، نهادهای فرهنگی و... در این امر مهم بر کسی پوشیده نیست. هر کدام از این نهاد‌ها می‌بایست تمام توان خود را در این زمینه هزینه کنند تا شاهد عملی شدن بند دوم سیاست‌های کلی جمعیت ابلاغی رهبر انقلاب در سال 93 باشیم که رفع موانع و تسهیل ازدواج، حمایت از زوج‌های جوان، تشکیل خانواده و افزایش فرزند و کاهش سن ازدواج را مد نظر قرار داده است.

انتظار می‌رود که رسانه‌های ما در جهت تشویق به ازدواج آسان و فرزندآوری تلاش کنند. اکنون در سینما، تلویزیون و شبکه نمایش خانگی شاهد مانور تجمل‌گرایی، کم‌رنگ کردن نقش خانواده، عدم توجه به مبانی تحکیم خانواده، تغییر نقش زن درون خانواده، ترویج فرهنگ بی‌فرزندی، دیرفرزندی یا تک‌فرزندی هستیم. این‌ها مسائلی هستند که به افزایش مشکل جمعیت در کشور دامن می‌زنند.

تاکیدات رهبر انقلاب درباره جمعیت

مقام معظم رهبری طی سال‌های اخیر به کرات در فرمایشات‌شان خطرات کاهش جمعیت را گوشزد کرده‌اند و مسئولان امر را به اتخاذ سیاست‌هایی جهت جبران مافات رویکرد اشتباه دهه ۷۰ در کاهش نرخ باروری فراخوانده‌اند.

بنا به گفته سعید نمکی وزیر بهداشت و آموزش پزشکی، در روز ۱۳ فروردین ۹۸ که تعدادی از مسئولان کشوری و لشکری در جلسه ویژه بررسی امدادرسانی استان‌های سیل‌زده در محضر مقام معظم رهبری حضور داشتند، معظم‌له در پایان این دیدار وی را صدا کردند و بحث و دغدغه راهبردی خود در مورد رشد جمعیت را مطرح کردند.

مواهب موج جمعیّتی

مقام معظم رهبری در بیانات‌شان در نخستین روز سال ۹۷ در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی، به تفصیل در باب موضوع ضرورت افزایش جمعیت و خطرات ناشی از کاهش جمعیت اشاره کردند و فرمودند: یکی از امکانات و ظرفیّت‌های مهم، موج جمعیّتی است که بعضی‌ها مخالفند. بعضی‌ها میگویند «جمعیّت کشور چرا باید این تعداد باشد و چرا باید بیشتر بشود؟»؛ این خطا است. هشتاد میلیون جمعیّت در یک کشور، آبرو برای این کشور است؛ این سیاست غربی‌ها یعنی سیاست تحدید نسل، امروز گریبان خود آن‌ها را گرفته است و دارد بیچاره‌شان می‌کند؛ می‌خواهند کشور‌های اسلامی از جمعیّت‌های زیاد و جوان‌های فعّال و انسان‌های کارآمد برخوردار نباشند. اینکه من اصرار می‌کنم که حتماً بایستی تکثیر نسل بشود و خانواده‌ها باید فرزنددار بشوند برای این است که فردای این کشور به همین جوان‌ها احتیاج دارد و جوان و نیروی انسانی چیزی نیست که انسان بتواند از خارج وارد کند؛ بایستی خود کشور آن را تأمین بکند. این موج جمعیّتی یکی از امکانات است.

معظم‌له در بخش دیگری از همان بیاناتشان فرمودند: ما چند سال قبل در سخنرانی، در جلسات خصوصی با مسئولین گفتیم که موانع تولید نسل را بردارید؛ مسئولین هم قبول کردند، حرف ما را تصدیق کردند، منتها در مدیریّت‌های میانی متأسّفانه موانعی وجود دارد؛ آن‌چنان که باید و شاید به این نسخه‌ی اسلامی که «تَنَاکَحوا تَناسَلوا تَکثُروا فَاِنّی اُباهی بِکُمُ الاُمَمَ یَومَ القِیامَة» عمل نمی‌کنند، امّا به نسخه‌ی غربی عمل می‌کنند! این یکی از موانع پیشرفت ما است.

مقام معظم رهبری از سال‌های گذشته بار‌ها در بیانات و دیدار‌های مختلف خطرات کاهش جمعیت را گوشزد کرده‌اند. ایشان مهرماه ۹۱ در جمع مردم استان خراسان شمالی، استمرار سیاست کنترل جمعیت در اواسط دهه ۷۰ را اشتباهی دانستند که باید بابت آن در پیشگاه خداوند طلب عفو کرد.

ابلاغ سیاست‌های کلی «جمعیّت»

در اردیبهشت سال ۹۳، رهبر معظم انقلاب اسلامی، «سیاست‌های کلی جمعیّت» را در جهت جبران کاهش نرخ رشد جمعیّت و نرخ باروری در سال‌های گذشته، ابلاغ کردند. سیاست‌هایی با سرفصل‌هایی از جمله: ارتقاء پویایی، بالندگی و جوانی جمعیّت؛ رفع موانع ازدواج، تسهیل و ترویج تشکیل خانواده؛ اختصاص تسهیلات مناسب برای مادران؛ تقویت نظام تأمین اجتماعی، خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبت‌های پزشکی در جهت سلامت باروری و فرزندآوری؛ ترویج و نهادینه‌سازی سبک زندگی اسلامی- ایرانی و مقابله با ابعاد نامطلوب سبک زندگی غربی؛ پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی؛ فرهنگ‌سازی برای تکریم سالمندان؛ توانمندسازی جمعیّت در سن کار؛ باز توزیع جغرافیایی جمعیّت؛ حفظ و جذب جمعیّت در مناطق کم‌تراکم؛ مدیریت مهاجرت به داخل و خارج؛ رصد مستمر سیاست‌های جمعیّتی در ابعاد کمّی و کیفی.

«جمعیت جوان» شاخص‌ترین مولفه قدرت ملی

اما چرا باید کاهش نرخ باروری را یک خطر برای کشور محسوب کرد؟ مشخص‌ترین پاسخ به این سوال، مرور مولفه‌های قدرت ملی است؛ «جمعیت جوان» شاخص‌ترین مولفه قدرت ملی است؛ کشوری با جمعیت سالخورده توانایی استمرار حرکت در مسیر توسعه و رفع کامل نیاز‌های فزآینده جمعیت سالمند خود را نخواهد داشت و با صد‌ها مشکل و معضل بزرگ و کوچک دیگر مواجه خواهد شد.

منفی شدن رشد جمعیت

«تا ۲۰ سال آینده بیش از ۱۵ درصد جمعیت کشور ما را سالمندان تشکیل خواهند داد». این آماری است که حسن قاضی‌زاده هاشمی وزیر سابق بهداشت ارائه کرده است. سعید نمکی وزیر فعلی بهداشت نیز سال گذشته طی سخنانی در دانشگاه علوم پزشکی ایلام گفته است: ترکیب جمعیتی کشور به سمت سالمند و حتی منفی شدن رشد جمعیت، سیر می‌کند.

به گفته نمکی در ضایعه منفی شدن رشد جمعیت، مولفه‌های متعدد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی از مولفه‌های بهداشتی تاثیرگذاری بیشتری دارند.

زوج‌هایی در رویای فرزند

در کشور ما نزدیک 20 درصد زوج‌ها دچار ناباروری یا کم‌باروری هستند ولی آیا با جیب خالی و بدون بیمه می‌شود سراغ درمان رفت؟

با توجه به بند 3 سیاست کلی جمعیت باید برای پوشش بیمه‌ای هزینه‌های زایمان و درمان ناباروری مردان و زنان تمهیدات لازم اندیشیده شود.

طبق گزارش دبیرخانه ستاد طرح تحول سلامت در سال 96، از 400 میلیارد تومان اعتبار هزینه‌ای وزارت بهداشت برای اجرای سیاست‌های جمعیتی و حمایت از درمان ناباروری، فقط حدود 20 میلیارد تومان به یارانه‌ی درمان بیماران اختصاص یافته است. در حال حاضر یارانه‌ای که به زوج‌های نابارور داده می‌شود حدود 30 درصد هزینه‌های درمانی را پوشش می‌دهد که آن هم در مراکز درمانی دولتی برخی شهرها و برای زوجین با شرایط خاص قابل دستیابی است. مجلس جدید باید تحت حمایتِ بیمه قرار دادن زوج‌های نابارور را در دستور کار قرار دهد.

امید است مدیران و متخصصان برنامه‌های لازم را جهت تحقق سیاست‌های کلی جمعیت در پیش بگیرند و به هشدارهای ولی فقیه در این زمینه حساس باشند تا کشور را از بحران‌های پیش بینی شده دور سازند.