کد خبر: 185355

صادرات تحریم ناپذیر

ایران به عنوان دومین دارنده ذخایر گازی سهم اندکی از بازار گاز منطقه و جهان را در اختیار دارد و در حال حاضر جنگی تمام عیار بین بازیگران این بازار در جریان است.
به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

آیا جنگی بین ایران و آمریکا آغاز شده است؟ جنگ بین ایران و آمریکا چه تبعاتی دارد و حمله های آمریکا در خلل این جنگ در کدام حوزه ها به ایران لطمه های سنگینی خواهد زد؟ 

این ها سئوالاتی هستند که به دلیل تحولات اخیر در منطقه  و خصوصا بعد از ترور ناجوانمردانه سردار سلیمانی بخش قابل توجهی از افکار عمومی را مشغول کرده است.

سولاتی که شاید تعاریف مرسوم و دریافت های متداول و اولیه از مفهوم جنگ پاسخ های روشنی برای آن دارد اما کمی با دقیق شدن به اتفاقاتی که برای کشور و در اطراف آن و حتی در جهان در حال رخ دادن است شاید تلنگرهای بزرگی به ما درباره ماهیت و ابعاد جنگ بین ما و آمریکا وارد کند.

 

صادرات تحریم ناپذیر

به دلیل مزایای طبیعی گاز طبیعی همچون ارزانتر بودن و سهولت بهره برداری، مصرف گاز طبیعی در جهان با رشد قابل توجهی رو به رو است؛ به نحوی که پیش بینی می‌گردد گاز طبیعی تا سال 2040 منبع اول تامین انرژی جهان شود. این موضوع موجب شده تا کشورهای مختلف تلاش کنند نقش خود را در بازار آینده این منبع انرژی پر رنگ‌تر کنند تا منافع سیاسی و اقتصادی بیشتری از این بازار کسب کنند.

باید توجه داشت که سایه مسائل ژئوپلیتیک در بازار صادرات گاز بسیار بیشتر از بازار نفت خام است؛ چرا که به دلیل ساختار منطقه‌ای بازار گاز قراردادهای گازی بر خلاف قراردادهای کوتاه مدت فروش نفت خام برای بلندمدت حداقل 20 ساله منعقد می‌گردد و عملا درآمد کشور صادر کننده بر خلاف نفت برای بلندمدت تضمین می‌شود. از طرف دیگر صادرات گاز با ایجاد وابستگی متقابل موجب افزایش قدرت نرم کشورها و ارتقا امنیت سیاسی آن‍ها می‌گردد؛ چرا که جایگزینی واردات گاز از یک کشور به هزینه و زمان قابل توجهی نیاز خواهد داشت و در کوتاه مدت غیرممکن است و این یعنی صادرات گاز تحریم ناپذیر خواهد بود. این موضوع موجب می‌شود عملا با صادرات گاز منافع سیاسی و تجاری کشور وارد کننده و صادرکننده برای بلندمدت به یکدیگر گره خورده و عملا پیوند راهبردی بین طرفین ایجاد شود.

 

جنگ خاموش

در حال حاضر جهان در شدیدترین دوران جنگ کشورها علیه هم به سر میبرد اما جنگ های جاری جهان در هزاره سوم بیشتر از آنکه با شلیک گلوله و انفجار همراه باشد در جبهه های غیرنظامی فعال است. یکی از مهمترین اشکال جنگ های حال حاضر دنیا جنگ های اقتصادی است. جنگ هایی که میتوانند سخت تر از جنگ های نظامی روی زندگی نظامی تاثیر بگذارند و درحال حاضر در ابعاد و اشکال مختلف درحال انجام هستند. بازیگران این جنگ هم بیشتر ابر قدرت های جهان هستند. کشور ما ایران در بین جنگ کشورهای حال حاضر ابر قدرت ها جایگاه ویژه ای دارد. 

در بعضی جنگ ها ایران جایگاه موثری برای تایین طرف برنده دارد. و در بعضی دیگر از جنگ ها ایران خودش به عنوان طرف جنگ شناخته می شود. جنگ خاموش گاز یکی از اشکال مهم جنگ های اقتصادی است که رقابت بر سر سهم بری های ذخایر گازی از بازار جهانی گاز یکی از مهم ترین و بزرگ ترین و پیچیده ترین جنگ های حال حاضر دنیا است.

 

رتبه دوم منابع گازی در جهان برای ایران

ایران با در اختیار داشتن 18 درصد از منابع گاز در جهان رتبه دوم را دارد اما برخورداری از این منابع غنی لزوما به معنای حضور اثرگذار ما در بازار جهانی گاز نیست و اتفاقا کشور ما سهم بسیار اندکی از بازار گاز منطقه و جهان را در اختیار دارد.

سالانه بیش از یک هزار میلیارد متر مکعب صادرات گاز در جهان انجام میشود که از این رقم تنها حدود 15 میلیارد متر مکعب سهم فعلی ایران است و کشور ما با داشتن سهم کمتر از دو درصد از صادرات گاز جهان رتبه سیزدهم را بین صادرکنندگان گاز به خود اختصاص داده است.

این اتفاق در حالی رخ میدهد که پتانسیل گاز ایران تنها با نگاه به کشورهای همسایه ایران جمعیتی در حدود 400 میلیون نفر را در برمیگیرد و با نگاه به هند و چین هم که در دهه گذشته هم بزرگترین متقاضیان گاز درجهان بوده اند جمعیتی نزدیک به سه میلیارد نفر به آن اضافه می شود و این موارد بالقوه ای برای صادرات گاز ایران محاسبه می شود. چرا که به هرحال واردات گاز از ایران برای این کشورها نسبت به بقیه موارد وارداتی صرفه اقتصادی بالاتری دارد.

 

تلاش آمریکا برای حذف ایران از بازار گاز جهان

در لایحه بودجه سال 99 درآمد تحریم ناپذیر حاصل از واردات گاز تنها 4 میلیارد دلار در نظر گرفته شده است در حالیکه  در برنامه ریزی برای صادرات گاز این درامد می تواند پایدار سالانه تا 5 درصد افزایش پیدا کند.

درآمدی که دیگر مانند درآمد های نفتی تحریم پذیر نیست و میتواند کمک بزرگی برای کشور باشد. درحال حاضر آمریکا فعال ترین کشور در این جنگ خاموش علیه کشور ایران است و علاوه بر ابزارهای مختلف تحریم، تهدید و تطمیع برای مانع تراشی بر سر صاردات گاز ایران به پاکستان و از آنجا به هند درحال تلاش برای حذف ایران از بازار گاز منطقه است.

در حالی ایران با رویکرد منفعلانه خود در بازار گاز دستاوردی نداشته و عملا در حال حذف از این بازار است که جنگی تمام عیار در بازارهای ایران بین کشورهای مختلف در جریان بوده و این کشورها در تلاش‌اند با پر رنگ تر کردن هرچه بیشتر نقش خود در این بازار سهمی از آینده انرژی جهان داشته باشند.

 

اقدامات آمریکا برای حذف ایران از بازار گاز

در جبهه شرقی ایران ایالات متحده امریکا به منظور جلوگیری از توسعه روابط پاکستان و هند با ایران، با خط لوله صلح که در پی تفاهم نامه‌ای بین ایران، هند و پاکستان انجام گرفته بود، مخالفت نمود و تلاش کرد مانع از اجرای آن شود؛ بدین طریق در همان ابتدا و پیش از انعقاد قرارداد، با فشارهای آمریکا، دولت هند از این خط لوله خارج شد و عملا قرارداد نهایی بین ایران و پاکستان منعقد شد. با وجود انعقاد رسمی قرارداد بین ایران و پاکستان، ایالات متحده مانع از اجرای آن شده است.

در همین راستا به منظور مقابله با این خط لوله، ایالات متحده در تلاش است نیاز گاز این کشورها را با صادرات LNG خود به این کشورها و همچنین از طریق واردات از ترکمنستان به کمک خط لوله تاپی برطرف کند، به طوری که حتی امریکا تلاش می‌کند تا نیاز مالی هنگفت این پروژه را به کمک متحدان خود همچون عربستان تامین نماید. با اجرای این خط لوله علاوه بر رفع نیاز پاکستان و هند به واردات گاز از ایران، وابستگی ترکمنستان به درآمد حاصل از صادرات گاز به ایران نیز کم خواهد شد و عملا یکی از پتانسیل‌های مهم نقش آفرینی ایران در بازار گاز از دسترس ایران خارج می‌شود. چین نیز در این جبهه به دنبال کسب منافع حداکثری است به طوری که با احداث سه خط لوله بسیار طولانی اقدام به واردات گاز از ترکمنستان نموده است تا ضمن در اختیار گرفتن کنترل گاز این کشور، امنیت تامین گاز خود را در آینده تضمین کند. لازم به ذکر است خط لوله چهارم واردات گاز چین از ترکمنستان نیز در حال احداث است. درحالی که جنگ گازی در جبهه شرقی ایران به صورت خاموش در جریان است که عملا ایران در معرض شکست در این جبهه است.

در جبهه­ غربی نیز آمریکا سعی دارد با وجود صادرات ایران به ترکیه از طریق خط لوله و وابستگی این کشور به گاز ایران، با صادرات LNG به این کشور از وابستگی آن به گاز ایران بکاهد، به طوری که در یکسال گذشته ترکیه واردات LNG از امریکا را آغاز کرده و در طی ماه‌های گذشته به میزان نصف واردات از ایران از ایالات متحده LNG وارد کرده است. کاهش وابستگی به گاز ایران این امکان را به ترکیه می­‌دهد که در تمدید قرارداد خود در آینده و یا قرارداد افزایش واردات، نیاز بسیار کمتری به واردات از ایران داشته باشد و این یعنی عملا قدرت چانه زنی ترکیه در معاملات گازی بالا خواهد رفت و عملا گاز ایران نقش قابل توجهی در سیاست‌های ترکیه نخواهد داشت و به راحتی قابل حذف و تحریم خواهد بود. ترکیه نیز علاوه بر این تلاش کرده با افزایش واردات گاز از مبادی مختلف، علاوه بر رفع نیاز گاز خود، با تبدیل کردن خود به هاب گازی با کمک منابع کشورهایی همچون ایران و آذربایجان و روسیه، نقش راهبردی خود را در آینده بازار گاز افزایش دهد و در حقیقت بدون داشتن منابع گاز قابل توجه تبدیل به یک مهره اثرگذار در بازار گاز گردد. همه این‌ها درحالی است که ایالات متحده در دو دوره تحریم‌های علیه ایران تلاش کرده مانع از صادرات گاز ایران به عراق و ترکیه شود و در این زمینه ناموفق بوده است. موفقیت نسبی ایران در جبهه غربی درحالی است که روند فعلی این جبهه به نفع ایران نبوده و شرایط برای حذف ایران از بازار گاز غربی فراهم است.

در جبهه‌ جنوبی نیز، آمریکا تلاش کرده علاوه بر مخالفت با انعقاد قراردادهای صادرات گاز ایران با صادرات LNG به کشورهای حوزه­ خلیج فارس همچون کویت و امارات سعی در برطرف کردن نیاز این کشورها و مانع واردات گاز این کشورها از ایران شود. به طوری که تاکنون در این زمینه موفق بوده و مذاکرات صادرات گاز ایران به این بازارها همچنان بی نتیجه بوده است. این درحالی است که در صورت ایجاد زیرساخت‌های واردات LNG توسط این کشورها، عملا دیگر انگیزه واردات گاز این کشورها از ایران از بین خواهد رفت و این جبهه برای ایران دست نیافتنی خواهد بود.

در جبهه شمالی، آذربایجان که به عنوان یکی از گزینه‌های ایران به منظور تجارت و سواپ گاز ایران مطرح بوده تا ایران بتواند به کمک گاز این کشور نقش خود را در بازار گاز افزایش دهد، با حمایت مستقیم ایالات متحده و ترکیه و کشورهای اروپایی خط لوله صادرات خود تا اروپا را توسعه داده است. به طوری که در سال 2020 صادرات گاز این کشور به اروپا آغاز خواهد شد. همچنین کشورهای اروپایی و ایالات متحده به دنبال آن هستند تا با احداث خط لوله ترانس کاسپین، گاز ترکمنستان را به آذربایجان و در ادامه به اروپا برسانند تا ضمن در اختیار گرفتن منابع گازی این کشور به عنوان چهارمین دارنده ذخایر گازی جهان، از وابستگی خود به گاز روسیه بکاهند.

 

جنگی که هنوز به گوش مسئولان نرسیده است

در حالی همه کشورهای طرف عرضه و تقاضا به دنبال آن هستند تا در این جنگ خاموش، منافع خود را در این بازار حداکثر کنند که ایران با پتانسیل بالایی که به منظور تبدیل شدن به یک ابرقدرت گازی دارد، درحال حذف از این بازار به عنوان یک بازیگر مهم است؛ به طوری که گاز ایران در آینده همچون نفت خام بازیچه دست سایر بازیگران خواهد بود. جنگی که صدایش هنوز به گوش مسئولین ما نرسیده و سیاست دولت‌ها، به صورت متمرکز همچنان بر صادرات نفت استوار است.

آمریکا نیز با درک اهمیت راهبردی بازار گاز به عنوان یک ابزار قدرت اقتصادی و سیاسی در پی آن است که ضمن در اختیار گرفتن نبض بازار گاز با حضور پر رنگ خود به وسیله LNG در این بازار از قدرت گرفتن کشورهایی همچون ایران و روسیه در این بازار جلوگیری کند. به عنوان مثال ایالات متحده ضمن مخالفت و تحریم خط لوله نورد استریم 2 که موجب افزایش وابستگی اروپا به روسیه می‌گردد در تلاش است با شعار "ملوکول‌های آزادی" با تامین نیاز اروپا از طریق صادرات LNG قدرت خود را در این قاره حفظ کند.

با سیر سریع تحولات گازی منطقه و جهان ، اگر کشور ما امروز به صورت جدی توسعه سهم خودش در بازار گاز را پیگیری نکند ، حذف شدن کامل ایران از بازار گاز طی دو دهه آینده دور از انتظار نیست