کد خبر: 179557

بلعیده شدن بیخ گوش پایتخت

فرونشست سطح زمین در اثر استخراج بیرویه از منابع آب زیرزمینی، یکی از رویدادهایی است که در ایران به وفور مشاهده شده است.
به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

بنا به تعریف یونسکو، فرونشست عبارت است از فرورریزش و یا نشست سطح زمین که به علت های متفاوتی در مقیاس بزرگ روی می دهد. به طور معمول این اصطلاح به حرکت قائم رو به پایین سطح زمین که می تواند با بردار اندک افقی همراه باشد، گفته می شود.

این تعریف پدیده هایی همچون زمین لغزش ها را به دلیل اینکه حرکت آنها دارای بردار افقی قابل توجهی است و همچنین نشست در خاک های دستی، که دارای مکانیزم متفاوتی می باشد شامل نمی شود.

فرونشست زمین

 

علت های ایجاد فرونشست

عوامل متعددی باعث ایجاد این پدیده می شوند: از جمله انحلال، آب شدگی یخ ها و تراکم نهشته ها، حرکت آرام زمین و خروج گدازه و یا عملیات انسانی نظیر معدن کاری یا برداشت آب زیرزمینی و نفت و برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی، نفت و گاز و برداشت و استخراج مواد معدنی، ریزش سازه های زیرزمینی مانند تونل ها و یا ایجاد حفرات در اثر انحلال

 

آسیب های ناشی از فرونشست

1- تغییر ناهمسان در ارتفاع و شیب رودخانه ها و آبراهه ها و سازه های انتقال آب
2- شکست و یا بیرون زدگی لوله جدار چاه ها در نتیجه تنش های تراکمی ناشی از تراکم آبخوان ها (ایجاد اختلال در بهره برداری از منابع آب زیرزمینی و ماسه دهی چاه ها)
3- پیشروی امواج در مناطق پست ساحلی
4- کاهش برگشت ناپذیر تمام یا بخشی از مخزن آب زیرزمینی در نتیجه از بین رفتن یا کاهش تخلخل مفید نهشته ها
5- کاهش بازدهی یا ایجاد تخریب در شریان های حیاتی و سازه های مهم
6- کاهش میزان نفوذپذیری سطحی و پیرو آن گسترش پهنه های بیابانی و تغییر در توپوگرافی و توسعه دشت سیلابی

فرونشست زمین

 

فرونشست در ایران

در بین عوامل موثر در ایجاد فرونشست، به نظر میرسد که برداشت بیش از حد مجاز از منابع آب زیرزمینی، ضخامت لایه رسوبی و ویژگی های مهندسی رسوبات، عوامل اصلی ایجاد فرونشست در بیشتر دشت های ایران هستند.

مناطقی که هم اکنون در شرایط بحرانی ایجاد فروچاله ها و فرونشست ها قرار دارند شامل دشت کبودرآهنگ همدان، ورامین، نظرآباد، دشت تهران، دشت مشهد و نیشابور، دشت های استان کرمان، اصفهان و قزوین می باشند.

 

 

 

دکتر علی بیت‌ اللهی، مدیر بخش زلزله و خطر پذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی اظهار کرد: در کشور علاوه بر مخاطرات لرزه‌ای، مخاطره بزرگ دیگری با عنوان “فرونشست زمین” به صورت خزنده از حدود ۳۰ تا ۴۰ سال قبل در حال شدت گرفتن است که همه دشت‌ها و مناطق شهری از جمله تهران را تحت تاثیر قرار داده است.

وی با بیان اینکه در فرونشست، سطح زمین بر اثر افت آب زیر زمینی پایین می‌ رود و المان‌ هایی که بر روی سطح زمین‌ قرار دارند را به سمت پایین فرو می‌برد، افزود: روند گسترش فرونشست در کشور به گونه‌ ای است که در بخش‌ هایی مانند جنوب غربی تهران سالانه حدود ۳۵ سانتی‌متر است که این عدد، یک رکود جهانی به شمار می‌رود. به این معنی که بر اساس برآورد های انجام شده در ۲ سال گذشته در این منطقه سطح زمین سالانه ۳.۵ سانتی‌ متر کاهش می‌یابد که بعد از ۱۰ سال ۳.۵ متر کاهش سطح زمین را خواهیم داشت.

بیت‌اللهی با تاکید بر اینکه در چنین شرایطی در زیر زمین لوله‌ های گاز، فاضلاب، آب و بر روی سطح زمین المان‌ های شهری چون سازه‌ های مسکونی و اداری و جاده و ریل وجود دارد که تحت تاثیر این خمش‌ها، آسیب پذیر و گسیخته می‌شوند و از بین می‌روند، ادامه داد: این پدیده علاوه بر آنکه زیر ساخت‌های شهری را نابود می‌کند، دشت‌ها را نیز از بین‌ می‌برد؛ چرا که آب‌های زیر زمینی که میان ماسه‌ ها و لایه‌ های خاک قرار دارد، این آب از دل زمین به بیرون کشیده و مصرف می‌شود.

علی بیت اللهی درباره سابقه فرونشست زمین در ایران اظهار داشت: در اکثر دشتها و آبخوان های ایران بیش از ۴۰ سال است که فرو نشست رخ داده؛ هر دشتی که افت سطح آب زیرزمینی دارد (همه دشت های ایران) مسلما فرونشست زمین نیز در آنجا در حال رخداد است.

وی با بیان اینکه نرخ فرونشست در بسیاری از مناطق مستعد در حال گسترش است، افزود: برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی کشور موجب شده میزان افت سالیانه سطح آب سفره‌های زیرزمینی در اغلب دشت‌های کشور به حد بحرانی برسد. از ۶۰۹ دشت کشور، تا سال ۱۳۹۴ تعداد ۳۰۹ دشت از نظر توسعه برداشت آب زیرزمینی ممنوعه اعلام شده، ۳۰۰ دشت دیگر کشور نیز یا فاقد منابع آب زیرزمینی شیرین قابل توجه و یا دارای آبهای شور و فاقد کیفیت مناسب است.

بیت اللهی ادامه داد: میزان فرونشست در دشت های رفسنجان، زرند، مشهد و قزوین به ترتیب به میزان ۳۰، ۲۵، ۲۵ و ۲۴ سانتیمتر بر سال است. نرخ فرونشست زمین در محدوده دشت تهران ‌- شهریار حدود ۱۷ سانتیمتر بر سال بوده که برداشت‌های جدید این میزان را در سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵ به ترتیب حدود ۲۴ و ۳۶ سانتیمتر بر سال نشان می دهد. منطقه جنوب و جنوب غربی تهران یکی از مناطق بسیار مهم است که فرونشست در آن گزارش شده است.

فرونشست

وی درباره اثرات فرونشست در گستره تهران نیز گفت: دشت های جنوب غربی و جنوبی تهران متحمل فرونشست قابل ملاحظه ای به ویژه در سال های اخیر شده و می شوند. بیشینه فرونشست در دشت شهریار واقع در جنوب غرب تهران و دشت ورامین در جنوب شرق پایتخت گزارش شده است. بر اساس آمار رسمی تا سال ۱۳۹۱ حدود ۵۰ هزار حلقه چاه در استان تهران وجود داشته که از فیروزکوه در غرب استان تا اخترآباد در شرق و از چرمشهر تا فشم توزیع شده اند.

دبیر کارگروه ملی زلزله تصریح کرد: علاوه براین تعداد چاه مجاز موجود، چاه های غیر مجازی نیز وجود دارند که بدون پروانه حفر شده اند که تعداد دقیق آنها معلوم نیست ولی با درصد عمده ای از چاه های مجاز برابری می کند که به دلیل عدم وجود کنترل بدون رعایت دبی مجاز و کارشناسی شده، اقدام به استخراج آب زیرزمینی می کنند.

وی تأکید کرد: سرعت پمپ در برخی موارد موجب ماسه دهی چاه ها و تشکیل حفرات ریز و درشت در آبرفت می شوند که مهاجرت این حفرات به سطح زمین موجبات تشکیل فروچال را فراهم می سازد.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی درباره تاثیر فرونشست بر ساختمان ها گفت: بروز فرونشست به دلیل اینکه هیچ گونه یکنواختی اثر در کاهش تراز زیر ساختمان ندارد، موجب کج شدگی و بیرون زدگی سطح ساختمان نسبت به سازه‌های مجاور خواهد شد و این یکی از نشانه‌های این پدیده به شمار می‌آید. از نشانه‌های دیگر این پدیده می‌توان به خردشدگی موزاییک، سنگ و یا کف سازی ساختمان‌ها در طبقه پایین به دلیل گودشدگی خاک زیر پی و نشست ناهمگون اشاره کرد.

 

اثر فرونشست بر کشاورزی و دشت ها

اثر فرونشست در کشاوری مهلک ترین و زیانبارترین است. در اثر افت سطح آب و فرونشست سطح زمین، خلل و فرج لایه هایی که قبلا آبدار بودند مسدود شده و بصورت فشرده در می آیند. این امر موجب می شود که در طی سال های آتی حتی با تزریق آب و چندین برابر شدن میزان نزولات جوی، آب در لایه های آبدار نفوذ نکند و بصورت رواناب در سطح زمین جاری می شود. به این پدیده اصطلاحا “مرگ آبخوان ها” می گوئیم که پدیده جبران ناپذیری است.

در خاک های مسئله دار، فرونشست زمین با ترک خوردن خاک های سطحی همراه می شود که نمونه هایی از آن در بسیاری از دشت های کشور قابل مشاهده است (مانند دشت ورامین).

امامعلی یگان‌زاده رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان پیشوا درباره فرونشست زمین در پیشوا گفت: ساخت‌وسازهای غیرمجاز، ویلاسازی، تغییرکاربری و حفر چاه‌های غیرمجاز از جمله عوامل موثر بر فرونشست زمین در این منطقه است.

شکاف‌های عمیقی در دشت ورامین به وجود آمده و بسیاری از زیرساخت‌های شهرستان‌های ورامین و پیشوا از جمله تیرهای برق، دیواره‌های دامداری‌ها، میله‌های چاه‌ها و کانال‌های انتقال آب از بین رفته است.

شکاف‌های ایجاد شده در زمین‌های کشاورزی روستای معین‌آباد شهرستان پیشوا تا آنجا ادامه یافته که کشاورزی در این زمین‌ها امکان‌پذیر نیست و پرکردن چاله‌های ایجاد شده با خاک نیز میسر نیست. طبق آخرین آمار در تهران سالانه ۱۵۰ میلیون مترمکعب افت آب زیرزمینی رخ می‌دهد که حدود ۸۰ میلیون مترمکعب مربوط به دشت ورامین و ۴۰ میلیون مترمکعب مربوط به دشت‌های تهران و شهریار است.

فرونشست زمین در جنوب ورامین و در حوالی روستای معین آباد شهرستان پیشوا با سالانه ۳۶ سانتیمتر نشست مواجه است و آنقدر حاد شده که درحال نزدیک شدن به مناطق مسکونی شهری در این شهرستان و نیز خطوط راه‌آهن‌ و ۳ خط بزرگ فشارقوی است.

 دشت ورامین قطب اول کشاورزی استان تهران است و بیش از ۹۰ هزار تن صیفی‌جات  در تولید محصولات کشاورزی در استان تهران رتبه اول را دارد و بیش از ۴۰ درصد نیاز استان تهران یعنی بیش از ۹۰ هزار تن صیفی‌جات در این شهرستان تولید می‌شود.

با توجه به اهمیت کشاورزی در این منطقه ادامه فرونشست در طولانی مدت تهدیدی جدی برای امنیت غذایی پایتخت خواهد بود.

 

شهریار و جنوب و جنوب غرب تهران در معرض خطر

در پژوهشی که در اولین شماره دوره نهم فصلنامه «دانش پیشگیری و مدیریت بحران»منتشر شده است وقوع مخاطره فرونشست با احتمال زیاد همچون کمربندی از جنوب شرق استان تهران تا غرب استان البرز کشیده شده و تعداد زیادی از شهرستان‌های استان تهران و البرز را تحت تأثیر قرار داده است.

بنا بر نتایج این پژوهش، مناطق جنوبی شهرستان تهران همچون چهار دانگه و هم‌چنین شهرستان‌های پاکدشت، پیشوا، بخش‌های شمالی شهرستان ورامین و شهرری، بخش میانی شهریار، اسلامشهر، بهارستان، بخش‌های شمالی رباط کریم از استان تهران و بخش جنوبی شهرستان کرج، هشتگرد و نظرآباد از استان البرز در معرض وقوع این پدیده با احتمال بسیار زیاد است.

محققان در این مقاله می‌گویند: «از نظر شاخص آسیب‌پذیری نیز در محدوده‌های مرکزی و جنوب غرب استان تهران بیشترین احتمال آسیب‌دیدگی وجود دارد. هم چنین در مرکز و غرب استان البرز در مناطق نظرآباد و ساوجبلاغ بیشترین آسیب‌پذیری متحمل است و در مناطق شرق و شمال غربی استان تهران کمترین میزان آسیب‌پذیری وجود دارد. در مجموع مناطق مرکزی و جنوب و جنوب غربی در برابر این پدیده وضعی بحرانی دارند و در حاشیه‌های شمال و شمال شرق از میزان بحرانی بودن شرایط کاسته می‌شود.»

در این پژوهش آمده است: «در شهر تهران و در مناطق ۱۸، ۱۹، ۲۰ و شهرری به دلیل میزان بالای مهاجرت افراد به این مناطق، فرونشست‌های زمین بیشتر است زیرا آب مصرفی جمعیت مهاجر ساکن در مناطق مذکور از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود.

طبق نقشه‌های مخاطره، آسیب‌پذیری و بحران تعدادی انبار مواد نفتی و سوختی و جایگاه‌های پمپ‌بنزین و جایگاه پمپ گاز، ایستگاه گاز، لوله‌کشی‌های انتقال نفت و خطوط فشار قوی برق و خطوط اصلی گاز، کارگاه‌های تولید و یا حاوی مواد خطرزا در محدوده فرونشست تهران قرار دارند».

 

نقشه های فرونشست در کشور

نقشه های نشان داده شده در شکل های زیر توسط سازمان های نقشه برداری و زمین شناسی تهیه گردیده است. باید ذکر نمود که در حال حاضر مقدار و گستردگی فرونشست زمین در پهنه ایران بیشتر و گسترده تر شده است.

فرونشست زمین
فرونشست زمین

 

نقشه های فرونشست در استان تهران

 

فرونشست زمین
فرونشست زمین

 

خطر فرونشست بیخ گوش چند فرودگاه!

بررسی‌ها نشان می‌دهد که نقشه فرونشست‌های کشور،رو به افزایش است.در حال حاضر فرودگاه‌های مهرآباد، امام (ره) و پیام در تهران و البرز و فرودگاه‌های دیگری نظیر اصفهان و کرمان از این پدیده متاثر شدند.

 

 

 

راه حل مهار پدیده فرونشست

به عنوان راهکار دراز مدت بر مبنای تجربه سایر کشورها چاره ای جز اصلاح روش های مدیریت منابع آب وجود ندارد و تا زمان باقی است باید به سوی آن حرکت کرد. اما تا آن هنگام و بعنوان راهکار فوری و اضطراری دست کم میتوان به جلوگیری از ادامه فعالیت استفاده کنندگان غیرمجاز و چاه های حفر شده به این طریق مبادرت ورزید.

در غیراینصورت و با روند موجود ضمن از دست دادن بخش عظیمی از منابع آب برای همیشه، پدیده هایی نظیر فروچاله ها و فرونشست های ناحیه ای با ابعاد نامعلوم و با آسیب های جبران ناپذیر، باز هم بوقوع خواهد پیوست.

همان طور که صاحب نظران و کارشناسان «برداشت بی رویه از سفره های آبی و متعادل نبودن میزان آب ورودی و خروجی مخازن» را علت اصلی پدیده مخرب فرونشست بیان می کنند تنها راه مهار این پدیده هم کنترل برداشت ها و نجات سفره های زیرزمینی است.

فرونشست زمین

 

باید تهدید پدیده فرونشست را جدی گرفت

آنچه مشخص است این است که تهدید پدیده فرونشست در استان تهران بسیار جدی‌ است و اولین قدم برای مقابله و پیشگیری از این مسئله تغییر نوع نگاه مسوولین است. با توجه به افزایش جمعیت در استان تهران به ویژه مناطقی که در معرض تهدید هستند توجه به این مسئله باید بسیار جدی‌تر از گذشته باشد تا شاهد اتفاقات ناگوار نباشیم. این پدیده که ناشی از استفاده نادرست انسان از منابع طبیعی است امروز آنقدر جدی است که گویی محیط زیست برای انتقام از ساخته های دست انسان نظیر راه آهن،خطوط آب و فاضلاب و... به پا خواسته است.


افزودن دیدگاه جدید

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.