کد خبر: 178349

یک نسخه؛ یک زندگی

به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

 

استفاده از دارو به قبل از تاریخ مکتوب می رسد (تسکین درد زخم های بدن از طریق قرار دادن عضو در آب سرد و یا استفاده از برگ تازه درختان و یا گل آلود کردن عضو) از هنگام تهیه و جمع آوری مواد داروئی دانش داروسازی آغاز شد و به این ترتیب در اثر بروز بیماری های مختلف و غریزه بقاء در طول اعصار متمادی داروهای مختلف کشف گردیدند. در قرن هفتم قبل از میلادASKLEPIOS به عنوان بزرگ ترین نماد تندرستی مورد اعتقاد یونانیان بود و در آن زمان بیمار می بایست دست یا عصای آسک لپیوس و یا زبان مار مقدس را می بوسید تا مورد رحمت خدا  قرار می گرفت عصای آسک لپیوس و مار مقدس که دور آن حلقه زده بود به عنوان نشانه رسمی پزشکی در دنیا شناخته شد. در سمت راست آسک لپیوس دخترش HYGIA می ایستاد که در دستش یک جام از شربت شفاء بخش برای بیمار قرار داشت و مار مقدس نیز بر بازویش حلقه زده بود از آن پس جام و مار نیز به عنوان نشانه دارو سازی در جهان شناخته شد.

 

سیر تکاملی داروسازی

تعداد زیادی لوح و طومار و آثار دارو پزشکی کشف و تفسیر گردیده است که قدمت آن ها به سه هزار سال قبل از میلاد مسیح می رسد. ایرانیان باستان جزء اولین کسانی بودند که دارو را می شناختند در زند اوستا قسمتی به نام وندیدا به امور درمان اختصاص دارد. اوستا دو نسخه داشت یک نسخه آن در تخت جمشید در آتش سوزان اسکندر از بین رفت ولی دیگری که در آتشکده آذر گشسب نگهداری می شد به دست یونانیان افتاد و دانشمندانی نظیرجالینوس از آن بهره گرفتند.

 

5 شهریور؛ روز بزرگداشت محمدبن زکریای رازی و روز داروساز

داروسازی و پزشكی بی تردید وامدار «محمدبن زكریای رازی» پزشك و كیمیاگر برجسته ایرانی است، حكیمی توانا كه با كشفیات ارزنده خود، این دو عرصه را متحول ساخت و با كشف الكل، گوگرد و ساخت داروهای تركیبی در علم داروسازی تحولی شگرف ایجاد كرد و نامش در تاریخ علم و دانش این مرز و بوم ماندگار شد.

محمد بن زكریای رازی از برجسته ترین فیلسوفان و از مشهورترین شخصیت ها در عرصه پزشكی و داروسازی به شمار می رود كه هنوز هم با وجود گذشت چندین سال، كشفیات و اطلاعات درج شده در كتاب های او به عنوان منابعی پر اهمیت و ارزشمند استفاده می شود. 

هوش، ذكاوت و توانایی های این دانشمند مسلمان سبب شد تا او در میان اندیشمندان و فعالان عرصه پزشكی و داروسازی شهرت فراوانی به دست بیاورد و اینگونه افراد مطرح جهان، زبان به ستایش وی گشودند. «جرج سارتن» پدر تاریخ علم، درباره محمد زكریای رازی گفته است: «رازی بزرگ‌ترین پزشك اسلام و قرون وسطی بود.» دانشمندان و اشخاص مطرح غرب، محمد زكریای رازی را به دلیل نگارش كتاب های اثربخش به زبان عربی، با نام «جالینوس عرب، رازس و الرازی» می شناختند. 

تاریخ نگاران به نقل از «ابوریحان بیرونی» دانشمندان بزرگ ایرانی تاریخ تولد زكریای رازی را ماه شعبان سال 251 هجری (865 میلادی) و در شهر ری ثبت كرده اند. او قبل از رو آوردن به زرگری و كیمیاگری، دوران كودكی، نوجوانی و جوانی خود را در همین شهر به نواختن موسیقی و سرودن شعر گذراند. 

این حكیم بزرگ پس از گذراندن دوره جوانی به طب و كیمیاگری علاقه مند و با مشاهده توانمندی و مهارت بالای خود در این زمینه، بر ادامه این راه مشتاق شد. وی كه بر اثر كیمیاگری و كار با مواد شیمیایی مانند بخار جیوه دچار ضعف بینایی شد و با هدف درمان چشم به پزشكی گرایش پیدا كرد. 

روایت های مختلفی از زمان درگذشت این دانشمند پرآوازه نقل شده اما ابوریحان بیرونی در كتاب «فهرست كتب رازی» پنجم شعبان 313 هجری قمری را زمان درگذشت وی دانسته است. 

دستاوردهای ماندگار و تلاش های موفقیت آمیز او باعث شد تا جامعه جهانی نیز به پاس زحمت های این حكیم داروساز، سالروز تولد وی را به عنوان روز داروساز برگزیند.

روز داروساز

جایگاه داروسازی زکریای رازی در جهان

«محسن ناصری» استاد دانشگاه و متخصص طب سنتی ایران در گفتگویی بیان کرد: رازی پزشكی توانا بود كه بیشتر عمر خود را در بیمارستان ها و درمانگاه ها می گذراند. او آنقدر در كار خود مهارت داشت كه حكام و خلفای بغداد از وی برای ریاست بیمارستان بغداد كه قرار بود برای رازی راه اندازی شود دعوت كردند. او پس از چندی كه این شغل را قبول كرده بود، به علت نامناسب بودن محیط و علاقه به ادامه فعالیت های علمی، این شغل را رها كرد و به سرزمین ری كه یكی از بزرگترین شهرهای زمان خود بود باز می گشت و در بیمارستان های این شهر به عنوان رییس پزشكان مشغول به فعالیت شد. اگرچه محمد زكریای رازی می توانست با مهارت خود به ثروت هنگفتی دست یابد و به یكی از افراد متمول آن زمان تبدیل شود اما بیشتر درآمد خود را برای درمان فقیران و افرادی كه توانایی مالی مناسبی برای پرداخت مخارج بیمارستان نداشتند، هزینه می كرد. او به دلیل این انفاق های بی حد وحصر فقیر از دنیا رفت. محمد زكریای رازی در دنیا با كتاب «الجدری و الحصبه» كه درباره آبله و سرخك و شرح تفاوت‌ های میان آن دو را نوشته شناخته شد. در دوران رنسانس یكی از كتاب هایی كه بیش از اندازه به زبان های مختلف تجدید چاپ شد، این كتاب محسوب می شود. كتاب دیگری كه از رازی در غرب بسیار مشهور است «طب المنصوری» نام دارد. فصل نهم این كتاب در 1519 میلادی، موضوع پایانامه «آندریاس وسالیوس» پدر علم آناتومی غرب بوده است. وی در پایان نامه خود به تشریح مفصل این فصل از كتاب می پردازد. بنابراین او از چنان مهارتی برخوردار بود كه پدر علم آناتومی جهان یكی از فصل های كتاب وی را به عنوان موضوع پایان نامه خویش انتخاب كرد.

داروساز

شیمی و داروسازی رازی

رازی تحصیل شیمی را پیش از پزشکی شروع کرده‌است و در آن آثاری چشم‌گیر از خود برجا گذاشته‌ است. عمده تأثیر رازی در شیمی طبقه‌بندی او از مواد است. او نخستین کسی بود که اجسام را به سه گروه جمادی، نباتی و حیوانی تقسیم کرد. وی پایه‌گذار شیمی نوین است؛ با وجود آن‌که کیمیاگری را باور دارد. «هر چند که بعضی از کیمیاگران معاصر در ایران نوعی از تبدل ناقص فلزات را به طلا «تبدل رازی» می‌نامند؛ ولی چون رازی از دیدگاه مراحل بعدی علم در نظر گرفته شود، باید او را یکی از بنیان‌گذاران علم شیمی بدانیم.» در کتاب «سرّ الاسرار» او می‌خوانیم که مواد را به دو دسته فلز و شبه فلز (به گفته او جسد و روح) تقسیم می‌کند و اگر در این زمینه اشتباهاتی می‌کند، چندان گریزی از آن ندارد. برای نمونه جیوه را شبه‌فلز می‌خواند در صورتی که فلز بودن جیوه اکنون آشکار است.

کشف‌های بسیار به رازی نسبت داده می‌شود از جمله:

رازی کاشف الکل است.
از تأثیر محیط قلیایی بر کانه پیلیت، اسید سولفوریک فراهم کرد و با داشتن اسید سولفوریک بدست آوردن دیگر اسیدها آسان بود.
از تأثیر آب‌ آهک بر نوشادور (کلرید آمونیوم)، اسید کلریدریک بدست آورد.
با اثر دادن سرکه با مس، استات مس یا زنگار تهیه کرد که با آن‌ها زخم را شستشو می‌دادند.
از سوزاندن زرنیخ، اکسید آرسنیک یا مرگ موش فراهم کرد.
برای نخستین بار از نارنج اسید سیتریک تهیه کرد.
او نخستین پزشکی است که داروهای سمی آلکالوئیدی ساخت و از آن‌ها برای درمان بیمارانش بهره گرفت.
 

آثار زکریای رازی

در مورد آثار رازی در لغت‌نامهٔ دهخدا آمده‌است: ابن‌الندیم در کتاب «الفهرست» خود تعداد آثار رازی را یکصد و شصت‌ و هفت و ابوریحان بیرونی در کتاب فهرست کتب کتاب در ریاضیات و نجوم، ۷ کتاب در تفسیر و تلخیص و اختصار کتب فلسفی یا طبی دیگران، ۱۷ کتاب در علوم فلسفی و تخمینی، ۶ کتاب در مافوق الطبیعه، ۱۴ کتاب در الهیات، ۲۲ کتاب در کیمیا، ۲ کتاب در کفریات، ۱۰ کتاب در فنون مختلف که جمعاً بالغ بر یکصد و هشتاد و چهار مجلد می‌شود و ابن اصیبعه در عیون الانباء فی طبقات الاطباء دویست‌ و سی‌ و هشت کتاب از برای رازی برمی‌شمارد.

محمود نجم‌آبادی استاد دانشگاه تهران کتابی به عنوان «مولفات و مصنفات ابوبکر محمدبن زکریای رازی» نوشته است که در سال ۱۳۳۹ به‌وسیله انتشارات دانشگاه تهران چاپ شده است در این کتاب فهرست‌های ارائه شده توسط ابن الندیم و ابوریحان بیرونی و قفطی و ابن اصیبعه با یکدیگر تطبیق داده شده‌ است و در مجموع دویست‌ و هفتاد و یک کتاب و رساله و مقاله فهرست شده‌است.

 

وضعیت صنعت دارو سازی کشور، از پیش از انقلاب تا کنون

ـ پیش از انقلاب اسلامی
قبل از انقلاب اسلامی حدود 25 درصد، از داروهای مصرفی کشور، در داخل تولید می شد، که به وسیله شرکت‌های چند ملیتی، به صورت تحت لیسانس تولید بودند و تعداد محدودی شرکت‌های داروسازی داخلی وجود داشت که سهم مهمی در تولید نداشتند و بیشتر داروهای OTC تولید می‌کردند. حدود 75 درصد هم به صورت داروی آماده وارد می‌شد. در واقع قبل از سال 1357، تأمین داروی کشور، واردات محور بود. در آن سال ها، مواد اولیه دارو و مواد و لوازم بسته بندی، 100 درصد وارداتی بود و سپس در داخل تولید و تهیه می‌شد. میزان ارزبری داروی کشور در سال 1357حدود 530 میلیون دلار بود. 

ـ وضعیت کنونی کشور
بعد از انقلاب اسلامی، صنعت تولید مواد اولیه دارویی و لوازم بسته بندی دارو به تدریج رونق گرفت به گونه‌ای که در حال حاضر حدود 55 درصد از مواد اولیه دارویی در داخل تولید می‌شود و بیش از 95 درصد مواد و لوازم بسته بندی در داخل تولید و نیاز شرکت‌های داروسازی را تأمین می‌کند. در حال حاضر، 97 درصد از داروهای مورد نیاز کشور از نظر عددی در داخل تهیه می‌شود و حدود 3 درصد به صورت داروی ساخته شده وارد می‌شود. 

هم اکنون حدود 107 کارخانه داروسازی داروهای شیمیایی ، 40 کارخانه داروسازی تولید داروهای گیاهی و حدود 40 کارخانه تولیدکننده مواد اولیه و بسته بندی در کشور وجود دارد. 

از نظر ارز بری، داروی مصرفی کشور 35 درصد تولید داخل و 65 درصد واردات است که این، نشان از ارزش افزوده و صرفه جویی ارزی در تولید داخل است. در واقع 97 درصد نیاز دارویی کشور، که از تولید تأمین می‌شود، حدود یک دوم ارز واردات دارو را مصرف می کند. هم اکنون میزان صادرات داروی ساخته شده80 میلیون دلار است.

 

راهکار برای ارتقا سطح داروسازی کشور

«محسن ناصری» متخصص طب سنتی ایران گفت: موفقیت های نخبگان داروسازی در ایران باعث شده است كه ایران با 150 شركت داروسازی و 18 دانشكده تخصصی رتبه نخست در منطقه و رتبه دهم تولید دارو در دنیا را كسب كند.

برای ادامه اگر روند رو به رشد تولیدهای دارویی در كشور می بایست حمایت های لازم از این صنعت به صورت مفید و موثر صورت پذیرد. ایران برای پیشرفت این صنعت ظرفیت بسیار مناسبی از تعداد دانش آموختگان و نخبگان را دارا است. از طرف دیگر سرمایه گذاری در صنایع دارویی به صادرات دارو منجر خواهد شد. در صورت تحقق این امر مهم، می توان سالیانه میلیون ها دلار برای كشور درآمدزایی كرد. اگر قرار است به چشم اندازهای توسعه صنعت داروسازی بپردازیم به یقین باید افزون بر حمایت بخش خصوصی، حمایت بخش دولتی را نیز در اختیار داشته باشیم. اكنون صدها نخبه علمی كشور در رشته داروسازی مشغول به تحصیل هستند، اگر زمینه و آزمایشگاه های مجهز برای آنها فراهم شود می توان علاوه بر مصارف داخلی، دارو را به كشورهای دیگر نیز صادر كرد. در سال های گذشته دانشگاه ها شمار زیادی دانشجو در حوزه علوم دارویی تربیت كرده اند و این امر مشكل نیروی انسانی برای تولید دارو و فعالیت های صنعت داروسازی را رفع كرده است. اگر در گذشته دانشگاه ها مجبور به اعزام نخبگان برای آموزش به دیگر كشورها بودند، اكنون باید از این ظرفیت ها در داخل كشور بهره برد.

دارو

 

پیشرفت در زمینه داروهای زیست فناوری

یکی از اتفاق‌ها و رویدادهای مهم در زمینه دارو بعد از انقلاب اسلامی، تولید داروهای بایوتکنولوژی با فناوری و دانش روز تا حد خودکفایی و صادرات، در کشور بوده است. در حال حاضر حدود 22 قلم داروی تخصصی و فوق تخصصی از جمله داروهای بیماری‌های خاص از ابتدا و پایه، در داخل کشور به صورت زیست فناوری تولید و عرضه می‌شود، که ضمن دسترسی بیماران به این داروها، صرفه جویی ارزی قابل ملاحظه‌ای دارد و در حال حاضر نیز فرمولاسیون و تولید برخی از داروهای شیمی درمانی ضدسرطان، نیز در کشور به وقوع پیوسته و در مرحله تولید و عرضه می‌باشد. که این نیز گام مهمی به سوی خودکفایی و صرفه جویی ارزی در حوزه سلامت و دارو می‌باشد. 

تولید و استفاده از داروهای گیاهی و طبیعی با استفاده از منابع داخلی با عرضه بیش از 800 قلم داروهای ثبت شده و پروانه‌دار نیز دیگر رویدادهای مهم در داروست که مربوط به اقدامات بعد از انقلاب اسلامی است.

 

اقرار قدرت‌های بزرگ دنیا به پیشرفت داروسازی در ایران

پس از پیروزی انقلاب اسلامی بسیاری از کشورهای قدرتمند، ایران را در حوزه دارو تحریم کردند. این امر باعث شد تا محققان ایرانی بر روی پای خود بایستند و بسیاری از داروهایی که واردات آن به کشور قطع شده بود و یا به سختی وارد می‌شد را تولید کنند. هم اکنون به اقرار کشورهای بزرگ دنیا، ایران پیشرفت بسیار زیادی در حوزه تولید دارو داشته است.

با پیشرفت‌های صورت گرفته در حوزه تولید دارو، هم اکنون جمهوری اسلامی ایران در بین 20 کشور اول تولید دارو در جهان به حساب می‌آید.

 

 

نقش شهدای داروساز و پیشرفت‌های دارویی

با توجه به اینکه چهل سال از پیروزی انقلاب اسلامی می‌گذرد صنعت داروسازی فراز و فرودهای زیادی داشته است اما به گفته کارشناسان اگر در شاخص سلامت رشد داشته‌ایم بخش بزرگی از آن را مدیون تلاشها و رشادتهای داروسازان کشور هستیم.

وی تصریح کرد: در تمامی اقدامات انجام شده مانند تولیدات جدید دارویی، درمانی، دستیابی به تکنولوژی، تامین 96 درصدی داروی مورد نیاز کشور، ارتقاء و کنترل و کیفیت دارو و... نقش و سهم داروسازی بی‌بدیل است.

رضوای فر ادامه داد: در خانواده بزرگ دارویی تامین 9 شهید، 57 فرزند شهید، 127 جانباز، 79 خانواده ایثارگر حضور دراند که از همه آنها تجلیل می‌شود و همچنین سردیس 9 شهید داروسازی تامین ساخته شده است.

مهدی پیرصالحی - رئیس سازمان غذا و دارو اظهار کرد: دشمن در تحریم قبلی صنعت دارو مستقیم هدف‌گذاری نکرده بود اما در این دوره نقطه هدف دشمن این بخش است و به دنبال نارضایتی مردم در این حوزه است.

وی ادامه داد: تمام دست‌اندرکاران صنعت دارویی کشور باید تمام تلاش خود را به کار بگیرند تا با سرمایه‌گذاری در صنعت دارویی با کیفیت برای مردم تهیه کنند. تا بتوانیم دوران تحریم را پشت سر بگذاریم.

 

در آخر

باتوجه به پیشرفت‌های دارویی در چهار دهه اخیر، می‌توان پی برد که خوشبختانه صنعت داروسازی، که هیچ زمینه و پشتوانه و سابقه، حداقل در حد صنعت ملی، قبل از انقلاب اسلامی در کشور نداشته است، بعد از انقلاب اسلامی، با تکیه بر اهداف مشخص و اعتقاد و تلاش دست اندرکاران حوزه دارو به عنوان یک دستاورد مهم، مطرح است وبا توجه به تحریم ها روز به روز شاهد توسعه و دستیابی به فناوری و دانش روز، در این حوزه هستیم و گواه آن تامین نیاز 97 درصدی دارو و تولید دارو های بایوتک و فوق تخصصی و تامین مواد اولیه دارویی درداخل و ثبت داروهای ایرانی در برخی کشورها و توسعه روز افزون در این خصوص است.